ایران پرسمان

آخرين مطالب

چرا بازخوانی اندیشه‌های آخوند خراسانی مهم است؟ انديشه

چرا بازخوانی اندیشه‌های آخوند خراسانی مهم است؟
  بزرگنمايي:

ایران پرسمان-جنبش مشروطه خواهی (1285 خورشیدی/1324 قمری) نقطه عطفی در تاریخ ایران است و صد البته سرآغاز فصل مهمی در فقه سیاسی شیعه. فقه را اگر مسامحتا «علم به حکم شرعی»(1) تعریف کنیم، آن گاه فقه سیاسی تفصیل این علم در حوزه سیاست است. بنابراین با تحول ژرفی که در سیاست ایران در اثر جنبش مشروطه خواهی رخ داد، فقه سیاسی نیز دچار چالشی اساسی شد. فراتر از آن اصولا علمای شیعه به نحو عام و فقهای عالم تشیع به شکل خاص در کنار اهالی بازار و منورالفکران به عنوان یکی از سه گروه اصلی نخبگانی که در جریان مشروطه خواهی نقش داشتند، هم به لحاظ عملی و هم به لحاظ نظری با مبانی و مبادی و لوازم و ضروریات مشروطه خواهی درگیر شدند و بر مبنای نحوه و شرایط مواجهه شان ناگزیر رویکردهای متفاوتی اتخاذ کردند.

آخوند ملامحمد کاظم خراسانی فقیه اصولی و مرجع تقلید شیعه در کنار شیخ عبدالله مازندرانی و میرزا حسین خلیلی تهرانی از آیات ثلاث حامی مشروطه ایرانی است که تاثیری انکارناشدنی و عمیق هم در رخدادهای تاریخی مشروطه خواهی داشت و هم از حیث نظری فصل نوینی در فقه سیاسی رقم زد. او در آستانه مشروطه خواهی ایرانی به روشنی به تحولی که در عالم واقع در رابطه دین و دولت پدید آمده آگاهی داشت و در نتیجه به ضرورت تغییر در فقه سیاسی شیعه پی برده بود و البته خود از پیشگامان این دگرگونی بود.

آخوند در مکتوبی که در سال 1325 قمری، خطاب به مجلس نوپای شورای ملی می نویسد:«والله ملل و دول عالم در این موقع نگران حال مایند تا از این اتفاق ملی و مجلس شورا که آخرین علاج امراض مزمنه مهلکه است و چنان چه بعون الله تعالی و حسن تاییده، در این مرحله به طوری که باید قدم برداریم، امید است که ان شاء الله تعالی، از مهالک نجات و عما قریب با همگنان هم عنان گردیم. و بالعکس، اگر خدای ناخواسته باز هم اغراض شخصیه منظور و جلوگیر باشد، امکان استعدادی خود را باطل و عرض و ناموسمان را بر باد داده و انگشت نمای ملل و دول و مصداق «تخافون ان یتخطفکم الناس»(سوره انفال، آیه 26) خواهیم بود.»(2)

این فقیه بزرگ در طلیعه ایران جدید می زیست، «چرخش دوران» را به روشنی دریافته بود و «استبداد را که در قالب نظم سلطانی تداوم داشت، از دیدگاه مصالح مسلمانی ناممکن می دید و در ضرورت تاسیس نظام جدید و بنای نوین به تجربه تاریخی جوامع و عرف عقلای عالم نظر داشت و تشخیص عقلایی را مبنای حکم به وظیفه شرعی در طی طریق ترقی بر اساس تجربه بشر می دانست(3)». سید جواد طباطبایی، پژوهشگر فلسفه و سیاست معاصر در همایش یکصدمین سالگرد مشروطه که در تابستان 1385 در حسینیه ارشاد برگزار شد، درباره فهم عمیق آخوند و شاگردش نائینی از مشروطه خواهی گفت: «در مقابل [ملکم خان] علمایی چون آخوند خراسانی، نائینی و محلاتی تمام مقدمات فکری و اصول بحث های سیاسی را می دانستند... [ایشان] به بحث اندیشه سیاسی جدید نزدیک می شوند و نظریه مصالح عمومی را طرح می کنند. این برای اولین بار است که تحولی در داخل کلام شیعی صورت می گیرد و در محدوده نظریه حکومت نیز تعریف می شود»(4) آخوند خود درباره نسبت  می کرد: «مشروطه و عدالت و مساوات در کلیه امور حسبیه به شرع اقرب از استبداد است.[زیرا] بدیهی است عقول عدیده جهات خفیه و کامنه اشیا را بهتر از یک عقل ادراک می کند و ظلم و جور و تعدی و اجحاف با فعالیت و حکمرانی مبعوثان ملت به درجات کمتر خواهد بود»(5)

با این همه اهمیت آخوند را نمی‌توان و نباید هم از حیث تاثیر در واقعیت جنبش مشروطه خواهی و هم از منظر بنیان گذاری نظری به جنبه تاریخی آن فروکاست و آن را امری مربوط به گذشته تلقی کرد. چنان که محمد فرزانه استادیار تاریخ دانشگاه ایلینویز آمریکا و نویسنده کتاب تقدیر شده انقلاب مشروطه و رهبری روحانی خراسانی(6)(انتشارات دانشگاه سیراکیوز، 2016) تاکید می کند، «آخوند خراسانی اگرچه سال 1911 م. فوت کرده است، اما همچنان حی و حاضر زنده است، کتاب کفایه الاصول او همچنان در حوزه‌های تشیع دوازده امامی تدریس می‌شود و قریب به اتفاق روحانیونی که خواه در نظام سیاسی ایران حضور مستقیم دارند یا در سایر بخش ها فعالیت می کنند، به نحوی متاثر از آخوند هستند و با کفایه و اصول فقهی که آخوند معرفی می کند، آشنا هستند».

فراتر از آن چنان که بسیاری از اهل اندیشه تاکید می‌کنند، هنوز تکلیف مبانی فکری مشروطه خواهی و مناسبت آن با فقه سیاسی روشن نشده و ما ایرانیان به رغم گذر بیش از صد و ده سال از مشروطه و تجربه های تاریخی اساسی و مهم (از جمله دو کودتا(1299 خورشیدی و 1332 خورشیدی) و یک انقلاب) همچنان در کشاکش مشروطه خواهی بسر می بریم و تا تحقق آرمان های مشروطه خواهی راهی طولانی در پیش داریم. بازخوانی اندیشه و کردار آخوند خراسانی به عنوان بزرگترین فقیه سیاسی شیعه عصر مشروطه به خصوص در زمانه‌ای که روایتی از فقه سیاسی نظریه اصلی حاکم بر سیاست ایران امروز تلقی می‌شود، از این حیث اهمیت دارد.


نظرات شما

ارسال دیدگاه

Protected by FormShield

ساير مطالب

عضلات با مغز حرف می‌زنند!

کاریکلماتور/ آدم روده درازی است!

آیا خوردن بیش از اندازه شیرینی در زمستان باعث افسردگی می‌شود؟

هوشنگ مرادی کرمانی در خارج، شناخته شده‌تر از ایران!

سیاه‌چاله «غیرممکن» زیر ذره‌بین تردید!

بخشی از کتاب/ بوی عطری از دست رفته در دلم چنگ ‌می‌زند

نابودی فضا با لجبازی بشر

شاعرانه/ چشم‌هایت، آن دو کبود

کودکان با والدین سخت‌گیرتر، دروغگویانی ماهرتر می‌شوند

پروژه‌ای برای خواندن کتاب‌های رایگان

مواد مخدر سر از ایستگاه فضایی بین‌المللی در می‌آورند؟!

دو خط کتاب/ فراموشی تنها سلاح ماست

از اتمام کار ناتمام بتهوون تا خانه‌تکانی فضایی در آینده نزدیک

«چادر کردیم رفتیم تماشا»، زندگی روزمره در حرمسرای ناصرالدین شاه

انزوای اجتماعی مغز را کوچک می‌کند

یک کتاب خوب/ آیا باید والدین خشن را بخشید؟

بازنشر تصویر «حلقه زرشکی» معروف به مناسبت کریسمس

کتاب‌هایی برای پایان پاییز، فصل شاعرانه‌ها

گونه جدیدی از دایناسورها در آرژانتین کشف شد

دو خط کتاب/ برای هدف‌ات متواضعانه زندگی کن

استفاده از هوش مصنوعی برای کشف سیارات فراخورشیدی

به عنوان یک ایرانی، بلدی این کلمه‌ها را بنویسی؟!

تصویر روز ناسا از یخ‌های زمین

غلط ننویسیم؛ «عِرق» و «عَرَق»!

آدمک فضانورد هفته دیگر به فضا می‌رود

صوت/ فردوسی‌خوانی- قسمت نودوپنجم- شروع داستان رستم و اسپندیار

ماه‌نورد چینی رکورد حضور در فضا را شکست

دو خط کتاب/ بزرگ‌ترین جنگ ما با خودمان است

عمیق‌ترین نقطه روی زمین کشف شد

مردم ایران چقدر کتاب می‌خوانند؟

فردا شهاب باران می‌شود

کاریکلماتور/ به بهانه خنده‌اش می‌گریست

انفجار بزرگ‌ترین راکت دنیا

زنی شاعر که مادر ناصرالدین‌شاه را متحول کرد

اندازه‌گیری علائم حیاتی انسان با ریزسیستم‌های قابل کاشت در بدن

دو خط کتاب/ برای آرزوهایت بهانه جور نکن

کشف یخ در عمق 2.5 سانتی متری سطح مریخ

یک کتاب خوب/ آیا حقوق انسانی بشر بین هر دو جنس مساوی است؟

ایران هم‌پای کشورهای فعال در حوزه ایمپلنت مغزی گام بر می‌دارد

صوت/ داستان شنیدنی موش ها و آدم ها- قسمت سوم

فارسی ریشه بیش از 1400 کلمه ارمنی است

استقبال بی‌نظیر ژاپنی‌ها از هوش مصنوعی «همیشه بازنده» در بازی اتللو!

صوت/ داستان شنیدنی موش ها و آدم ها- قسمت دوم

«نیوشپرد» بالاخره به فضا رفت

واژه های آشنای زبان خودمان را به این سادگی فراموش نکنیم!

شاعرانه/ چشـمت به ‌چشم ما و دلت پیش دیگریست

چربی خون بالا به اندام‌ها آسیب می‌رساند

آیا واقعا همه کتاب های کودک در بازار محتوای نامناسبی دارند؟

دو حط کتاب/ همیشه صبر کردن به معنای درست شدن همه چیز نیست!

آیا انسان‌ها با حیوانات وحشی همزیستی داشته‌اند؟