ایران پرسمان - مهدی شیراسب، در میان تحویل سفارشهای فوری و پاسخ به مشتریان با صبر و دقت مشغول گلدوزی روی پرچمی سیاه است که لحظاتی پیش ساده به نظر میرسید و حالا زیر دستان او به اثری زنده تبدیل شده است.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: با نزدیک شدن به ماه محرم، بازار تهران چهرهای متفاوت به خود میگیرد. با قدم زدن در بافت قدیمی و سنتی آن، انگار به تهران قدیم سفر میکنی؛ حال و هوایی که با نزدیک شدن به ایام سوگواری امام حسین(ع)، رنگ و بویی دیگر به خود میگیرد. در این روزها، راسته پرچمفروشان بازار قدیمی تهران، شلوغتر و پر رونقتر از همیشه است. در میان بسیاری از پرچمهایی که با روشهای صنعتی و چاپهای ماشینی تولید شدهاند، هنوز هم میتوان ردی از اصالت هنر ایرانی را دید؛ پرچمهایی که با ظرافت گلدوزی آراسته شدند و هر گره نخ آن، روایتگر ارادتی به اهل بیت است که از نسلی به نسل دیگر منتقل شده.
هنر گلدوزی روی پرچم، سنتی ایرانی با قدمتی چند ده ساله است که با وجود ورود تکنولوژی و ورود روشهای مدرن چاپ، هنوز پابرجا مانده و به بخشی از آیینهای عزاداری ما تبدیل شده است. گفته میشود حدود ۱۵۰ سال پیش، فردی به نام ایروانی در سفر به مکه و چین، با چرخ گلدوزی آشنا شد و آن را به تبریز آورد. او بعد از سفری که به مشهد مقدس داشت، این هنر را به مشهد میبرد و از همان جا هنر گلدوزی پرچم با استقبال هنرمندان مشهدی همراه میشود؛ بهطوری که امروز میتوان مشهد را مهد هنر پرچم گلدوزی ایران دانست و پس از آن به سایر شهرها و استانهای بزرگ ایران راه یافته است. هرکس که به راسته پرچمفروشان بازار تهران سر میزند، آمده است تا با سیاهپوش کردن هیئت یا خانهاش ارادت خود را به اهل بیت(ع) نشان دهد و خود را با قافله عاشوراییان همراه کند. ایام سوگواری سیدالشهدا(ع) بهانهای شد تا به بازار قدیمی تهران سری بزنیم و از نزدیک هنرمندانی را ببینیم که نام اهلبیت(ع) را بر پارچههای سیاه عزا گلدوزی میکنند و با ظرافتهای این هنر سنتی بیشتر آشنا شویم.
مغازهای که عزادار امام حسین(ع) شده بود
با قدم گذاشتن در محله ناصرخسرو، پرچمهای عزایی که به سردر مغازهها آویزان بود، نشان میدادند که مسیر را درست آمدم. هر پرچم با اذکار و نقوش خاصی که بر دل دارد، گوشهای از واقعه کربلا را در ذهن تداعی میکند. صدای نوحهخوانی که از موکبی نزدیک به گوش میرسد، با ازدحام مردمی که برای خرید پرچم در این راسته جمع شده بودند، تصویری زنده از حال و هوای محرم ساخته است. در میان آن همه پرچم عزا، چشمم به پرچم سیاهی افتاد که نام اهل بیت(ع) با طرحهای گل و بتهجقه روی آن گلدوزی شده بود.
جلوتر که رفتم، صدای آهنگین چرخ خیاطی، مرا به سمت مغازهای کوچک برد؛ مغازهای که انگار خودش هم عزادار امام حسین(ع) شده بود. تمام فضا با رنگ مشکی پوشیده شده بود و از هر طرف پرچمها و کتیبههای مخمل تیره آویزان بودند که نقوش و نوشتههای روی آنها به فضا جان داده بود. مهدی شیراسب، مردی جوان و استادکار مغازه، پشت چرخ نشسته بود و با تمرکز سرش را روی پرچمی که زیر دستش گلدوزی میکرد، پایین انداخته بود. او بین تحویل سفارشهای فوری و پاسخ به مشتریان، با صبر و دقت، طرحی را روی پرچمی سیاه، زنده میکرد؛ پرچمی که لحظاتی پیش، تکهای پارچه ساده و بیروح به نظر میرسید، اما حالا با هنر دست او به بومی زنده و چشم نواز تبدیل شده بود.
مهدی، از ۲۵ سالگی وارد این عرصه شده و سالها نزد استادان بزرگ شاگردی کرده است، این جوانی که زندگی اش با اهل بیت و عاشورا گره خورده است درباره شروع کارش میگوید: «گلدوزی روی پرچم را از دوازده سال پیش به شکل حرفهای شروع کردم. این کار، هنری است که یادگیری آن به چند سال شاگردی نزد استادکار نیاز دارد. چراکه باید طراحی سنتی بلد باشی، کار با چرخ بلد باشی، نخ و رنگ را بشناسی؛ همه اینها، سالها تمرین میبرد تا کسی بتواند حرفهای شود».
در گوشهای از مغازه کتیبهای با ترکیب رنگهای قرمز، سبز و نارنجی آویزان بود که توجهم را جلب کرد. حاشیههای اسلیمی و گلهای طلایی آن، جلوهای به آن داده بود که معلوم بود برای طراحی آن، زحمت زیادی کشیده شده تا همه اشکال و نقوش با هم ترکیب شوند و جلوه خوبی پیدا کنند. شیراسب، از طراحی پرچمها و کتیبهها با همراهی همسرش میگوید: «طراحی پرچمها را خودمان انجام میدهیم. همسرم، برخی طراحیها را انجام میدهد، البته در طراحیهای دیگر هم مهارت دارد، اما هر دو به عشق امام حسین(ع) فقط در این راه کار میکنیم و هنرمان را خرج اهل بیت میکنیم. این نکته را هم بگویم که اصلیترین طرحهایمان را استاد قاجار میزنند؛ اکثر طرحها و پرچمهای هیئتی را ایشان انجام میدهند». استاد اسدالله قاجار از استادان قدیمی هنر پرچمدوزی در ایران شناخته میشود که سالهای طولانی در این زمینه فعال بوده است.
طرحهای قدیمی را با نگاهی تازه بهروز کردیم
تلفیق هنر و سنت را به خوبی میتوان در این پرچمها دید؛ ترکیبی از طرحهای گل و مرغ، خطاطیهایی با رنگهای قرمز و سبز و پیچکها و برگهایی که با نخهای ضخیم و برجسته روی پارچه سیاه نقش بسته است و به آن جان میدهند. این هنر، ترکیبی از چندین هنر ایرانی است، از خوشنویسی و گلدوزی گرفته تا نقاشی و تذهیب. نوشتههای روی پرچمها با خطوط مختلفی چون نستعلیق، نسخ و کوفی اجرا میشود و در کنار آن نقشهایی مانند شمسه، لچک و ترنج جلوهای خاص به آن داده است. با وجود این همه طرحهای مختلف، این پرسش به ذهن میرسد که طراحی این آثار از کجا و چطور شکل میگیرد و چه مراحلی را طی میکند. مهدی شیراسب درباره روش طراحی روی این پارچهها توضیح میدهد: «در طراحی، ابتدا اذکار اهل بیت یا اسماء خدا را میآوریم، بعد سراغ طرحهای اسلیمی و گل و مرغ برای حواشی آن میرویم. برخی از این طرحها برگرفته از فرهنگ عاشورایی است که از قدیمالایام به ما رسیدهاند. اما ما سعی کردیم، طرحهای قدیمیتر را بهروز کنیم و طرحهای جدیدی به آن اضافه کنیم».
نور کم جان خورشید که بر پرچمهای بیرون مغازه تابیده میشود، نقوش و نوشتههای برجسته قرمز رنگ روی پرچم را بیشتر نمایان میکند. نوشتههای بزرگ، با دوختی درشتتر و برجستهتر، چشم را میگیرند و در کنار آنها، نوشته کوچکتر با دوختی ظریفتر و باریکتر، زیبایی پرچم را بیشتر کرده است. متوجه میشوم که دوخت هر کدام از نوشتهها با دیگری متفاوت است. استاد شیراسب نیز این تفاوت در دوخت را تایید میکند و توضیح میدهد: «برای دوخت روی پارچهها دو نوع دوخت داریم: دوخت برجسته یا شنلدوزی و قلابدوزی. فرقشان در این است که یکی درشتتر است یکی ریزتر. ذکری که اصل کار است را با دوخت برجسته میزنیم و ذکر حاشیهای را با قلابدوزی. جنس نخ یکی است. اما دوختها متفاوت است».
حضور خریداران زیاد در این مغازه نشان میدهد با وجود رواج پرچمهای محرمی چاپی، پرچمهای گلدوزی شده همچنان طرفداران خود را دارند. این موضوع به خوبی نشان میدهد که این هنر هنوز فراموش نشده و حتی طرفدارانش بیشتر خواهند شد. این استاد جوان نیز با اشاره به افزایش مشتریان این هنر نسبت به سالگذشته میگوید: «با اینکه آمادهسازی پرچم گلدوزی شده چند روز زمان میبرد و فرایند طولانی را طی میکند تا به یک پرچم زیبا برای محرم تبدیل شود و این ممکن است در هزینه نهایی آن تاثیر داشته باشد. این هنر، هنوز مشتریان خود را از دست نداده و حتی طرفداران بیشتری دارد». این هنر که سالهاست در دست هنرمندان ایرانی بوده، مراحل زیادی را باید طی کند تا در نهایت یک پرچم آماده برای استفاده در هیئت شود و حس و حال عزا را منتقل کند. اولین مرحله آن انتخاب پارچه است، از آنجایی که نقوش و خطوط زیادی روی پرچم گلدوزی میشود باید پارچهای انتخاب شود که استحکام و مقاومت بالایی داشته باشد. دو پارچه مقاوم اما سبک مخمل جیر و ساتن برای این کار انتخاب میشود. این استاد قدیمی درباره روند آمادهسازی پرچمها میگوید: «پس از اینکه پارچه انتخاب شد، طرحی که آماده کردهایم را با صابون یا لاک غلطگیر روی پارچه منتقل میکنیم و در نهایت با چرخ، گلدوزی را شروع میکنیم. نخهایی که برای این کار استفاده میشود هم نخهای مخصوص قلابدوزی و پرچمدوزی است که پایداری بیشتری داشته باشند.»
هنگام خروج از مغازه، صدای یکنواخت چرخ گلدوزی همچنان به گوشم میرسد. همان صدایی که در شلوغی بازار شاید خیلی به چشم نیاید، اما حاصل آن، پرچمها و کتیبههایی است که هر سال در روزهای محرم بر سردر خانهها، حسینیهها و هیئتها نصب میشوند و بخشی از هویت هنری عزاداری ایرانیان را شکل میدهند. در این روزگار که تولیدات سنتی جای خود را به نمونههای صنعتی و ماشینی دادهاند، هنوز هنرمندانی هستند که با عشق و علاقه نام اهل بیت(ع) را بر پارچههای عزا نقش میزنند. هنرمندانی مانند این استاد جوان و همسرش که میراثی فرهنگی را حفظ میکنند؛ میراثی که از دل تاریخ و سنتهای ایرانیان آمده و نسل به نسل منتقل شده است.
