ایران پرسمان - یک نویسنده گفت: مهمترین هدف ما ایجاد یک فرایند جامع برای گردآوری و حجیمسازی اطلاعات با رویکرد معرفی دستاوردهای ایران و انقلاب اسلامی در یک قرن گذشته بود.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زهرا اسکندری: تدوین مجموعههای مرجع و موضوعی با هدف ثبت و روایت ابعاد مختلف تاریخ، فرهنگ و دستاوردهای ایران، در سالهای اخیر برای جامعه نوجوان به یکی از رویکردهای تازه در حوزه نشر تبدیل شده است. مجموعههایی که تلاش دارند با تکیه بر پژوهشهای مستند، روایتهایی از مکانهای تاریخی، فناوریهای بومی، چهرههای اثرگذار، تاریخ تشیع و دستاوردهای جبهه مقاومت را برای مخاطبان، بهویژه نسل نوجوان، گردآوری و ماندگار کنند.
در همین راستا، فرهنگنامههای مصور همچون «جغرافیای حماسی»، «رکوردهای مقاومت»، «موشکی ایران»، «مفاخر ایرانی» و «فرهنگنامه مصور اقلیم شیعه» در دست تدوین و انتشار قرار گرفتهاند؛ آثاری که هر یک با رویکردی متفاوت، بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی ایران را روایت میکنند.
به همین جهت برای آشنایی با روند شکلگیری این پروژهها، اهداف، ویژگیها و برنامههای پیشروی آنها، با مجید سانکهن، مؤلف این مجموعهها، به گفتوگو پرداختهایم.
* این مجموعه شامل موضوعات متنوعی مانند تشیع، مقاومت و دیگر حوزههاست. ابتدا کمی درباره این مجموعه توضیح دهید؛ این آثار با چه هدفی تولید شدهاند، مخاطبان اصلی آن چه گروه سنیای هستند و در هر مجموعه چه موضوعات و مفاهیمی دنبال میشود؟
ایده این مجموعه از حدود سال ۱۳۸۵ و همزمان با مسئولیت من بهعنوان قائممقام دایرهالمعارف دفاع مقدس شکل گرفت. مهمترین هدف ما ایجاد یک فرایند جامع برای گردآوری و حجیمسازی اطلاعات با رویکرد معرفی دستاوردهای ایران و انقلاب اسلامی در یک قرن گذشته بود؛ دستاوردهایی که بر پایه جنبش آزادیخواهی، عدالتخواهی و مقاومت ملت ایران شکل گرفتهاند.
بر همین اساس، نخستین مجموعه با عنوان «جغرافیای حماسی» طراحی شد. جلد نخست این مجموعه که با عنوان «بچه تهرون» و برای مخاطب نوجوان منتشر شده، به مکانها و رویدادهای مرتبط با مقاومت ملی، انقلاب اسلامی و دفاع مقدس در شهر تهران میپردازد. ساختار کتاب نیز بر اساس اجزای یک شهر طراحی شده و بخشهایی مانند میدانها، خیابانها، کوچهها، گذرها، حسینیهها، مساجد و دانشگاهها را دربر میگیرد و روایتگر اتفاقاتی است که در هر یک از این مکانها رخ داده است.
هدف اصلی این پروژه، ثبت و شناسنامهدار کردن مکانهایی است که بسیاری از آنها در معرض تخریب یا فراموشی قرار دارند. زیرا اگر این مکانها از بین بروند، روایت و هویت تاریخی آنها نیز به مرور حذف خواهد شد. در نخستین مرحله، شهرداری تهران متولی این طرح شد و قرار است این مکانها ثبت و مستندسازی شوند تا از نابودی و فراموشی آنها جلوگیری شود.
در ادامه این مسیر، تدوین مجموعه «جغرافیای حماسی ایران؛ ایران پیروز» را آغاز کردهایم که به معرفی مکانها و رویدادهای تاریخی سراسر کشور میپردازد. جنگ ۱۲ روزه اخیر نیز یکی از انگیزههای ما برای سرعت بخشیدن به این پروژه بود تا این وقایع در حافظه تاریخی کشور ثبت شوند. اکنون این مجموعه با شناسایی و ثبت حدود هزار موقعیت جغرافیایی در مرحله تدوین قرار دارد و جلدهای دوم و سوم «جغرافیای حماسی» بر همین اساس منتشر خواهند شد.
از سوی دیگر، یکی از اقداماتی که کشورهای غربی بهخوبی انجام دادهاند، برندسازی و برجستهسازی مفاهیم و دستاوردهای فرهنگی خود است؛ نمونهای مانند کتاب رکوردهای گینس که با معرفی رکوردها، بخشی از فرهنگ غرب را بازنمایی میکند. احساس کردیم در حوزه انقلاب اسلامی و جبهه مقاومت نیز به چنین کاری نیاز داریم. به همین دلیل مجموعه «رکوردهای مقاومت» را طراحی کردیم.
در این مجموعه تاکنون حدود ۳۰۰ رکورد شناسایی و ثبت شده که نزدیک به ۱۰۰ مورد آن آماده انتشار است. این رکوردها صرفاً به حوزه نظامی محدود نیستند، بلکه موضوعاتی در عرصههای فرهنگی، علمی، امنیتی، فناوریهای پیشرفته، نانوفناوری، ژنتیک، صنایع دفاعی و دیگر حوزههایی را شامل میشوند که کشورهای جبهه مقاومت، از آمریکای لاتین تا کشمیر و هندوکش، در آنها نقشآفرینی کردهاند. هدف ما معرفی این دستاوردها و تبدیل آنها به برندهای شناختهشده است؛ زیرا بسیاری از این موفقیتها، با وجود جایگاه جهانی، هنوز برای افکار عمومی بهدرستی معرفی نشدهاند.
یکی دیگر از پروژههای ما «فرهنگنامه مصور موشکی ایران» است. امروز فناوری موشکی ایران به یکی از مهمترین موضوعات مورد توجه جهان تبدیل شده و حتی بسیاری از قدرتهای بزرگ نیز به چنین فناوری بومی و ترکیبی دست نیافتهاند. از همین رو تصمیم گرفتیم روند شکلگیری این فناوری را از سالهای دفاع مقدس و روزهایی که کشور از کمبود تجهیزات دفاعی رنج میبرد، روایت کنیم.
این مجموعه از دوران موشکباران شهرها آغاز میشود و سپس به فعالیتهای شهید حسن طهرانیمقدم و همکارانش در مسیر شکلگیری صنعت موشکی ایران میپردازد و روند توسعه موشکهایی مانند شهاب و دیگر سامانههای دفاعی را تا امروز روایت میکند. تلاش شده این مطالب با زبانی ساده، همراه با تصاویر و متناسب با مخاطب نوجوان ارائه شود.
پروژه دیگر ما «مفاخر ایرانی» است. در این مجموعه تمرکز اصلی بر دانشمندانی قرار گرفته که علاوه بر تولید علم، آثار ماندگار و تأثیرگذار نیز از خود بهجا گذاشتهاند؛ شخصیتهایی مانند شیخ بهایی یا علامه حلی که نقش آنها تنها به تألیف کتاب محدود نبوده و دستاوردهای عملی و تمدنی نیز داشتهاند. در این مجموعه، اولویت با معرفی چهرههایی است که اثری ماندگار به تمدن و فرهنگ ایران افزودهاند.
پنجمین مجموعه نیز «فرهنگنامه مصور اقلیم شیعه» نام دارد. در این پروژه تلاش کردهایم روند ورود و گسترش تشیع در ایران را بررسی کنیم؛ اینکه نخستین مبلغان و امامزادگان چگونه وارد مناطق مختلف ایران شدند، چگونه با مردم ارتباط برقرار کردند، از چه طریق به فرهنگسازی پرداختند و چه نقشی در شکلگیری جامعه شیعی ایفا کردند.
برای نمونه، منطقه «هفت امامزادهگان» در اشکورات گیلان از جمله نقاطی است که به آن پرداختهایم؛ مکانی که آرامگاه تعدادی از فرزندان امام موسی کاظم(ع) در آن قرار دارد و از نخستین پایگاههای گسترش فرهنگ تشیع در شمال ایران به شمار میرود. معرفی چنین نقاطی، به اعتقاد ما، برای شناخت ریشههای تاریخی هویت شیعی ایران ضروری است.
هدف نهایی این مجموعهها آن است که نسل جوان با زبانی ساده و مستند بداند ریشههای هویت تاریخی، فرهنگی و مذهبی جامعه ایران از کجا شکل گرفته، چرا این مسیر را پیمودهایم و این هویت چگونه تا امروز استمرار یافته است.
* این مجموعه تاکنون منتشر و وارد بازار نشر شده است؟
فرهنگنامه «رکوردهای مقاومت» هماکنون در مرحله چاپ قرار دارد. همچنین جلد نخست «ایران پیروز» منتشر شده و مراحل آمادهسازی جلد دوم آن در حال انجام است. دو مجموعه «فکر ایرانی» و «موشکی ایرانی» نیز به همراه «فرهنگنامه اقلیم تشیع» در مرحله طراحی، تکمیل پژوهش و مدخلگزینی قرار دارند. به گفته وی، این آثار بهصورت زنجیرهای در حال تولید هستند و پیشبینی میشود در آینده نزدیک به تدریج منتشر و در اختیار مخاطبان قرار گیرند.
*در کدام انتشارات قرار است به چاپ برسد؟
آثار این طرح با مشارکت انتشارات روایت فتح و مرکز مطالعات فرهنگی و اجتماعی شهرداری تهران منتشر خواهد شد. البته این مجموعهها سفارش این مراکز نیست، بلکه در مؤسسه «خانه قصه ملل» تولید میشوند و مسئولیت تولید محتوا بر عهده خود ماست. این دو مجموعه در بخش چاپ و انتشار با ما همکاری دارند و انتشار آثار بهصورت مشارکتی انجام میشود.
* در تألیف این مجموعه، تنها شما بهعنوان نویسنده حضور داشتید یا نویسندگان دیگری نیز در نگارش آثار مشارکت داشتهاند؟
پژوهش آثار توسط یک گروه پژوهشی انجام میشود اما نگارش و تألیف نهایی همه مجلدات را شخصاً بر عهده دارم.
تلاش کردهایم همه فرهنگنامهها از نظر ساختار، لحن و شیوه روایت، انسجام نگارشی و تألیفی داشته باشند. تجربه کارهای گروهی قبلی نشان داد اگرچه همکاری جمعی مزایای خود را دارد، اما برای چنین مجموعهای وجود یک قلم واحد، انسجام و یکدستی بیشتری به اثر میدهد؛ به همین دلیل نگارش نهایی همه آثار را خودم انجام میدهم.
* اشاره کردید که چند انتشارات در شکلگیری این مجموعه نقش داشتهاند. ایده و پیشنهاد اولیه اجرای این پروژه از سوی چه شخص یا نهادی مطرح شد و همکاری با این انتشارات چگونه شکل گرفت؟
ایده شکلگیری این مجموعه حاصل یک فرآیند طولانی فکری است که از سال ۱۳۸۵ در «خانه قصه ملل» آغاز شد. این طرح در اتاق فکر مجموعه و با هدف تولید آثار پژوهشی ماندگار شکل گرفت و طی سالهای گذشته به تدریج تکامل یافت.
در این مسیر، تجربه همکاری با برخی نهادهای دولتی نشان داد که تغییر مدیران، نوسان بودجه و تفاوت سلایق مدیریتی، بسیاری از پروژههای پژوهشی را با وقفه یا توقف مواجه میکند. به همین دلیل تصمیم گرفتیم این آثار را با امکانات، بودجه و ظرفیتهای خودمان تولید کنیم تا روند پژوهش وابسته به تغییرات مدیریتی نباشد و اصل پروژه آسیب نبیند.
بر همین اساس، از حدود پنج سال گذشته تمرکز خود را بر تکمیل فرآیند پژوهش، تألیف و طراحی این مجموعهها گذاشتیم تا آثار به مرحله نهایی برسند. پس از آماده شدن هر اثر، در بخش چاپ و انتشار از ظرفیت نهادهای فرهنگی برای همکاری استفاده میکنیم. هدف ما این است که ابتدا یک اثر پژوهشی کامل و مستقل تولید شود و سپس هر مجموعه یا سازمان فرهنگی که به چنین آثاری نیاز دارد، در انتشار آن با ما مشارکت کند.
تجربههای گذشته به ما نشان داد که ورود زودهنگام نهادهای مختلف به فرآیند تولید، گاهی باعث میشود یک پروژه پژوهشی به اثری صرفاً تبلیغی یا ترویجی تبدیل شود. به همین دلیل تلاش کردیم استقلال پژوهش حفظ شود و پس از پایان کار، زمینه همکاری با ناشران و مراکز فرهنگی برای انتشار آن فراهم شود.