ایران پرسمان - دنیای اقتصاد /متن پیش رو در دنیای اقتصاد منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
- سیلهای ناگهانی فروردین۹۸ در استانهای جنوب و جنوبغربی «پیامد یک دوره پدیده النینو» بود
- فرصتسازی از تهدید سیل در گفتوگو با رئیس گروه تغییرات اقلیم پژوهشکده محیطزیست
راضیه احقاقی| سیل فاجعهبار نپال و همزمان انتشار اخباری مبنی بر بروز توفان النینو و تاثیر احتمالی آن بر افزایش بارشها در ایران، موضوع تابآوری کشور در مقابل بروز سیل را مطرح کرد. اگرچه منشاء بروز سیل فاجعهبار نپال، آب شدن بخشی از یخچالهای طبیعی بود و بروز چنین سیلی در ایران غیرممکن است، اما عدم اخذ اقدامات مناسب در حوزه آبخیزداری و آبخوانداری باعث شده تا افزایش شدت بارش بارندگی نیز بتواند، سیلی فاجعهبار را در کشور رقم بزند، همانند آنچه در فروردین۹۸ بسیاری از استانهای غربی، شمالی، جنوبی و حتی مرکزی کشور را درگیر کرد.
وقوع پدیده «النینو» در ایران میتواند با تغییر الگوی بارش، احتمال وقوع پدیدههایی نظیر سیلابهای مخرب - مشابه تجربه نپال - را افزایش دهد./ عکس: نپال - AFP
اگر کشور برای افزایش بارندگی در اثر پدیدههای طبیعی آماده بود، افزایش بارندگیهای موردی فرصتی برای افزایش ذخایر زیرزمینی منابع آبی در کشور و تبدیل تهدید به فرصت بود. تابآوری در مقابل پدیدهای نظیر سیل نتیجه اقدامات میان و بلندمدت است؛ اما در همین زمان نیز میتوان با نصب سامانههای هشدار، وقوع سیل در مناطق خطرخیز را ۲۰ تا ۳۰دقیقه قبل از وقوع بحران پیشبینی کرد و با اطلاع به شهروندان از میزان تلفات جانی این بحران طبیعی کاست.
تبعات النینو به ایران میرسد؟
منوچهر فرجزاده، اقلیمشناس و استاد آب و هواشناسی گروه جغرافیای طبیعی، دانشگاه تربیت مدرس، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» درخصوص احتمال بروز توفان النینو در دنیا در سال جاری و تاثیر این توفان بر بارشهای کشور گفت: مطابق پیشبینیهای انجامشده، احتمال بالایی برای بروز توفان النینو در دنیا ظرف سال جاری وجود دارد؛ با توجه به فاصلهای که ایران از مبدأ بروز النینو دارد، قطعا این توفان بر میزان بارندگی در کشور اثرگذار میشود؛ بهنحویکه برآوردها از افزایش حداقل ۵۰درصدی بارشها در نقاط مختلف کشور حکایت دارد و در چنین شرایطی احتمال بروز سیل نیز مطرح است و با توجه به پیشبینیهای فعلی، آمادگی برای چنین رخدادی از امروز ضروری است.
وی ادامه داد: البته سیل ناشی از النینو با سیل نپال کاملا متفاوت است، سیل نپال ناشی از فروریختن یخچالها در ارتفاعات این کشور بود و فاجعهای تمامعیار را رقم زد؛ طبیعتا پدیده النینو و بارش ناشی از آن در ایران نمیتواند سیل در ابعاد سیل نپال را رقم بزند. فرجزاده در ادامه عامل سیلهای فروردین سال۹۸ را نیز بروز توفان النینو دانست و ادامه داد: در آن سال نیز پدیده النینو به بارشهای دوبرابری حجم بارندگی در کشور انجامید؛ بهنحویکه این بارشها به بروز سیل در نقاط مختلف کشور انجامید. بروز این سیلها باعث شد تا تحقیقات جامعی در خصوص علل بروز سیل با افزایش بارندگی از سوی نهادهای علمی و راهکار مقابله با آن انجام شده و این نتایج در همان زمان به ریاست جمهوری ارسال شد.
این استاد اقلیمشناس در پاسخ به این سوال که چگونه میتوان خسارات اقتصادی ناشی از سیل را به حداقل رساند یا به تعبیری دیگر تابآوری در مقابل سیل را افزایش داد نیز گفت: راهکارهای مطرح برای مقابله با اثرات سیل به دو گروه راهکارهای سازهای و غیر سازهای تقسیمبندی میشود. راهکار غیرسازهای شامل اقداماتی برای مقابله با بروز سیل میشود، اگر در بستر حوزه آبریز امکان نفوذ آب به زمین افزایش یابد؛ بهنحویکه از شکلگیری جریان آب جلوگیری شود، طبیعتا افزایش بارش به بروز سیلاب منجر نمیشود. راهکارهای متعددی برای افزایش جذب آب به زمین مطرح است که باید از سوی کارشناسان حوزه آبریز مطرح شود. در عین حال اقدامات سازهای نظیر احداث سدها و سیل بندها نیز در کاهش خطر بروز سیلاب موثر است. البته این اقدامات سازهای بسته به موقعیت جغرافیایی متفاوت خواهد بود و باید از سرچشمه تا پاییندست بسته به ویژگیهای جغرافیایی منطقه اجرایی شود.
فرجزاده تاکید کرد: سیاستگذاریها باید بهنحوی باشد که برای چنین بینظمیهایی آمادگی وجود داشته باشد؛ خشکسالی، سیل، توفان و... در زمره بینظمیهای طبیعت هستند که باید روشهای سازگاری با این موارد فراگرفته شده و اجرایی شود. امروزه علم راهکارهای مناسبی را برای پیامدهای تغییرات اقلیمی پیشبینی کرده است، روشهایی که اجرای آنها در مهار و مدیریت پیامدهای بلایای طبیعی ضروری است.
از سیلاب تا مدیریت منابع آبی
محمدرضا فرزانه، رئیس گروه تغییرات اقلیمی پژوهشکده محیطزیست، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» تاکید کرد: فارغ از منشأ احتمالی بروز سیل، راهکار مقابله با آن مشخص و واحد بوده و عبارت است از اجرای اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری در مقیاس حوزه. اجرای اقدامات مرتبط با آبخیزداری و آبخوانداری نهتنها از خسارات احتمالی سیل جلوگیری میکند که میتواند تهدید بروز سیل را به فرصت تبدیل کند. وی ادامه داد: با انجام اقدامات آبخیزداری و آبخوانداری منابع آب در دسترس افزایش مییابد، میزان تغذیه آب زیرزمینی بیشتر شده که این موضوع در شرایطی که کشور با کمبود بحرانی آب مواجه است، عملا منابع آب بیشتری را در دسترس قرار خواهد گرفت.
پیشبینی 20 دقیقه قبل از بروز بحران
علی بیتالهی، زمینشناس، در گفتوگو با «دنیایاقتصاد» درخصوص پیشبینیپذیری سیلاب در کشور و هشدار سریع آن به شهروندان گفت: مسیرهای سیلاب در هر منطقهای کاملا شناختهشده هستند و همین موضوع باعث میشود که میزان خطرات و آسیبهای ناشی از سیلها به مراتب کمتر از پدیدهای نظیر زلزله باشد. در بسیاری از نقاط دنیا در مسیرهای سیلخیز سامانههای هشدار نصبشده، سامانههایی که بروز سیل را حدود 20 تا 30 دقیقه قبل پیشبینی کرده و با اطلاع به مردم، امکان تخلیه آنها از نقاط حادثهخیز را فراهم کرده و خسارات جانی سیل را به حداقل میرساند. هزینه تامین این سامانههای هشدار چندان بالا نبوده و دولت میتواند، با سرعت خوبی، تمام نقاط سیلخیز را که به مسیر یا محل سکونت پرجمعیت منتج میشود، به این سامانههای هشدار سریع متصل کند تا به این ترتیب از شدت خسارات جانی در هنگام وقوع سیل بکاهد.
این استاد دانشگاه ادامه داد: درکنار سامانه هشدار سریع اقداماتی برای مقابله با بروز سیلاب نیز مطرح است که البته این اقدامات باید در میان و بلندمدت اجرایی شود تا آسیبهای اقتصادی ناشی از سیلها را به حداقل برساند. این اقدامات شامل ساخت انواع بند روی مسیر سیلاب، ایجاد مسیر انحرافی برای جریان یافتن سیلاب، جابهجایی خانههایی که در مسیر سیلاب و در حریم رودخانه احداث شدهاند و... میشود. در عین حال لایروبی مسیر رودخانهها از اقداماتی است که اجرای آن در هر سال، میتواند احتمال خطر سیل در بسیاری مناطق را کاهش دهد. بیتالهی ادامه داد: اگرچه پیشبینی بروز سیل در دنیا کار عجیب و غیرممکنی نیست و در کشور نیز میتوان آن را با هزینه معقولی اجرایی کرد، اما متاسفانه رویکرد پیشگیرانه در کشور وجود ندارد.