ایران پرسمان - ایسنا / محققان در پژوهشی جدید، شیوه بازنمایی زنان ورزشکار در رسانه‌ها را بررسی کرده‌اند تا روشن شود روایت‌های خبری و تصویری چگونه می‌توانند بر دیده‌شدن توانایی‌های حرفه‌ای، هویت ورزشی و نگرش عمومی به ورزش زنان اثر بگذارند.
رسانه‌ها فقط ابزارهایی برای انتقال خبر نیستند، بلکه در بسیاری از موارد تعیین می‌کنند چه چیزی دیده شود، درباره چه موضوعی صحبت شود و افراد چگونه در ذهن جامعه شناخته شوند. هنگامی که صحبت از ورزشکاران زن به میان می‌آید، این نقش اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند، زیرا تصویر ارائه‌شده از آنان می‌تواند بر نگرش مردم نسبت به حضور زنان در ورزش اثر بگذارد. در دهه‌های اخیر، مشارکت زنان در ورزش‌های حرفه‌ای افزایش چشمگیری داشته است، اما این رشد همیشه با پوشش رسانه‌ای متناسب همراه نبوده است. در برخی گزارش‌ها، به جای آنکه تمرین، مهارت، رکورد، رقابت و موفقیت ورزشی ورزشکاران زن برجسته شود، توجه اصلی به ظاهر، لباس، زندگی شخصی یا ویژگی‌های عاطفی آنان معطوف شده است. چنین رویکردی باعث می‌شود زن ورزشکار نه به‌عنوان یک فرد حرفه‌ای، بلکه به‌عنوان شخصیتی وابسته به نقش‌های سنتی یا معیارهای ظاهری دیده شود.
اهمیت بررسی این موضوع از آنجا ناشی می‌شود که بازنمایی رسانه‌ای، بازتاب ساده و بی‌طرفانه واقعیت نیست. رسانه‌ها با انتخاب سوژه، نوع زبان، زاویه تصویر، تیتر و ترتیب ارائه اطلاعات، بخشی از واقعیت را برجسته و بخش دیگری را کم‌رنگ می‌کنند. اگر در پوشش خبری یک ورزشکار زن، مدام بر ظاهر، احساسات یا نقش خانوادگی او تأکید شود، ممکن است توانایی‌های فنی و دستاوردهای حرفه‌ای‌اش به حاشیه برود. این وضعیت نه‌تنها بر نگرش عمومی اثر می‌گذارد، بلکه می‌تواند بر هویت، خودپنداره و اعتمادبه‌نفس خود ورزشکاران نیز تأثیر داشته باشد. از سوی دیگر، رسانه‌ها ظرفیت آن را دارند که با ارائه تصویری حرفه‌ای، چندبعدی و عادلانه از زنان ورزشکار، نگرش‌های قدیمی را به چالش بکشند و موفقیت آنان را به‌عنوان بخشی طبیعی از عرصه ورزش معرفی کنند.
در پژوهشی با همین موضوع، سودابه پاکزاد از گروه جامعه‌شناسی، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، به همراه سه همکار هم‌دانشگاهی خود، مطالعه‌ای را درباره چگونگی بازتاب عملکرد ورزشکاران زن در رسانه‌ها انجام داده‌اند. این پژوهش به زبان ساده بررسی می‌کند که رسانه‌ها چگونه درباره زنان ورزشکار تصویرسازی می‌کنند، چه ویژگی‌هایی را در این تصویر برجسته می‌سازند و آیا پوشش رسانه‌ای بیشتر بر شایستگی‌های ورزشی و حرفه‌ای استوار است یا بر ظاهر، زندگی شخصی و الگوهای سنتی زنانگی.
برای این منظور، با ۱۳ نفر از خبرگان این حوزه مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته انجام شد. مصاحبه نیمه‌ساختاریافته به این معناست که پژوهشگران مجموعه‌ای از پرسش‌های اصلی را از قبل آماده کرده بودند، اما در جریان گفت‌وگو می‌توانستند بر اساس پاسخ افراد، پرسش‌های تکمیلی نیز مطرح کنند. شرکت‌کنندگان شامل مدیران ورزشی، رؤسای هیئت‌های ورزشی و متخصصان رسانه‌ای بودند. داده‌های به‌دست‌آمده سپس با روش تحلیل موضوعی بررسی شدند.
یافته‌های این مطالعه نشان می‌دهند که رسانه‌ها در بازنمایی ورزشکاران زن نقشی دوگانه دارند. از یک سو، برخی شیوه‌های پوشش رسانه‌ای با تمرکز بر ظاهر، احساسات، زندگی شخصی و نقش‌های سنتی، کلیشه‌های جنسیتی را تقویت می‌کنند. از سوی دیگر، رسانه‌ها می‌توانند با پوشش عادلانه و مثبت موفقیت‌های ورزشی، به تضعیف همین کلیشه‌ها کمک کنند. در چنین شرایطی، انتخاب تیتر، عکس و واژه‌های خبری اهمیت زیادی دارد. استفاده از زبان احساسی، اغراق‌آمیز یا غیرحرفه‌ای ممکن است تلاش و مهارت ورزشکار را کم‌ارزش جلوه دهد.
طبق این نتایج، رسانه‌های اجتماعی فرصت تازه‌ای برای ورزشکاران زن ایجاد کرده‌اند تا خودشان درباره هویت حرفه‌ای و مسیر ورزشی‌شان صحبت کنند. آنان می‌توانند در این فضا درباره تمرین‌ها، رقابت‌ها، دشواری‌ها، اهداف و پیشرفت‌های خود روایت‌هایی مستقیم ارائه دهند. با این حال، رسانه‌های اجتماعی نیز از فشارهای زیبایی‌شناختی و بازاریابی جنسیتی خالی نیستند و ورزشکاران ممکن است برای جلب توجه یا دیده‌شدن، همچنان با انتظارهای ظاهری و تجاری مواجه شوند.
بر اساس اطلاعات تکمیلی پژوهش، بسیاری از ورزشکاران زن خواهان پوششی هستند که بر شایستگی‌های حرفه‌ای آنان تأکید کند و آنان را به سوژه‌ای برای نمایش زیبایی یا نمادی از زنانگی سنتی تبدیل نکند. در برخی موارد، رسانه‌ها موفقیت زنان را با زبانی احساسی یا تزئینی بیان می‌کنند؛ برای مثال، به جای توضیح دقیق درباره عملکرد، مهارت و نتیجه مسابقه، بر احساسات، دشواری‌های شخصی یا ظاهر ورزشکار تمرکز می‌شود. چنین رویکردی ممکن است در ظاهر مثبت به نظر برسد، اما در عمل هویت ورزشی فرد را محدود می‌کند. حتی توصیف‌هایی مانند «زیبا و قدرتمند» اگر بیش از توانایی و عملکرد ورزشی برجسته شوند، می‌توانند ظاهر را بر مهارت مقدم کنند.
این مطالعه همچنین نشان می‌دهد بازنمایی جنسیت‌زده فقط بر دیدگاه جامعه نسبت به ورزش زنان اثر نمی‌گذارد، بلکه می‌تواند پیامدهای شخصی نیز داشته باشد. وقتی یک ورزشکار احساس کند برای دیده‌شدن باید با معیارهای خاص زیبایی یا جذابیت مطابقت داشته باشد، ممکن است هویت حرفه‌ای او تحت‌الشعاع قرار گیرد. چنین فشاری می‌تواند بر تصویر ذهنی فرد از بدن، عزت‌نفس، اعتمادبه‌نفس و انگیزه ادامه فعالیت حرفه‌ای اثر بگذارد. در مقابل، پوشش رسانه‌ای دقیق و عادلانه می‌تواند ورزشکاران زن را به‌عنوان افرادی متخصص، پرتلاش و صاحب دستاورد معرفی کند و الگوهای متنوع‌تری از موفقیت را پیش روی دختران و زنان قرار دهد.
پژوهشگران در نتیجه‌گیری تأکید کرده‌اند که بهبود تصویر زنان ورزشکار در رسانه‌ها به تغییرات ساختاری در سیاست‌گذاری رسانه‌ای نیاز دارد. آموزش جنسیت‌محور به خبرنگاران، سردبیران و فعالان رسانه‌ای یکی از پیشنهادهای اصلی این مطالعه است. منظور از چنین آموزشی، آشنایی با شیوه‌های پرهیز از کلیشه‌سازی، استفاده دقیق از زبان خبری و توجه برابر به عملکرد زنان و مردان ورزشکار است. همچنین تدوین شیوه‌نامه‌های حرفه‌ای و اخلاقی با کمک متخصصان حوزه جنسیت و ورزش می‌تواند به رسانه‌ها کمک کند تا پوششی متوازن‌تر ارائه دهند. حمایت از خودبازنمایی آگاهانه ورزشکاران زن در شبکه‌های اجتماعی نیز می‌تواند در تغییر نگرش عمومی و تقویت عدالت جنسیتی نقش داشته باشد.
در مجموع، نتایج این مطالعه علمی‌پژوهشی که در «فصلنامه جامعه‌شناسی آموزش و پرورش» وابسته به انجمن جامعه‌شناسی آموزش و پرورش ایران منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند اصلاح نحوه نمایش زنان ورزشکار، تنها مسئله‌ای مربوط به حوزه خبر یا ورزش نیست، بلکه با نگرش جامعه، فرصت‌های برابر، سلامت روانی ورزشکاران و آینده حضور زنان در عرصه‌های حرفه‌ای ارتباط دارد.