ایران پرسمان - نشست تخصصی بررسی سبک هندی در دانشگاه علامه طباطبائی، به واکاوی ریشه‌های فکری و زبانی این جریان ادبی و تأثیر آن بر شعر معاصر پرداخت.
به گزارش ایران پرسمان، نشست تخصصی شعر و ادبیات فارسی با محوریت «بررسی مختصات فکری، زبانی و ادبی سبک هندی و جایگاه آن در شعر معاصر» به همت معاونت فرهنگی و اجتماعی دانشکده ادبیات فارسی و زبان‌های خارجی دانشگاه علامه طباطبائی در سالن شهید مطهری این دانشکده برگزار شد.
بخش آغازین نشست، به پخش موسیقی و آوازهای اجرا شده با اشعاری از شاعران سبک هندی، معرفی کتاب و پژوهش‌های انجام شده در خصوص سبک هندی و صحبت‌های مقدماتی شامل تبیین اهداف ادبی برگزاری نشست و دلایل انتخاب موضوع توسط دبیر نشست اختصاص یافت.
در بخش دوم، سخنرانان به بیان دیدگاه‌های خود در رابطه با خاستگاه، علل و زمینه‌های گوناگون پیدایش سبک هندی، مختصات فکری، زبانی و ادبی این سبک و جایگاه و بازتاب آن در شعر معاصر و اشعار شاعران حال حاضر ایران پرداختند و با ارائه‌ی شاهدمثال‌هایی از اشعار شاعران شاخص سبک هندی نظیر صائب تبریزی، کلیم همدانی، بیدل دهلوی، طالب آملی و همچنین اشعاری از شاعران معاصر نظیر امیری فیروزکوهی، محمد قهرمان، سهراب سپهری، قیصر امین‌پور، سلمان هراتی و فاضل نظری به بررسی و مقایسه آثار این شاعران و نمودهای بروز مختصات سبک هندی در شعر معاصر و بیان پیشنهادهایی در جهت خلق تصاویر بدیع، مضامین نو و آفرینش‌های ادبی متناسب با ذائقه مخاطبان شعر معاصر پرداختند.
بخش سوم نشست به شعرخوانی اساتید سخنران، دانشجویان شاعر و سایر شاعران مدعو اختصاص یافت و در پایان این محفل ادبی، با اهدای لوح تقدیر و هدیه توسط معاونت فرهنگی دانشکده سرکار خانم دکتر زهره قربانی مادوانی از سخنرانان تشکر و قدردانی به عمل آمد.
اثرگذاری سبک هندی در شعر معاصر؛ از بازنمایی مضمون‌ها تا بازخوانی ظرفیت‌های زبانی
پیمان سلیمانی، شاعر، پژوهشگر و مدرس دانشگاه، در این نشست با تأکید بر ضرورت شناخت تاریخ شعر فارسی برای تحلیل جریان‌های معاصر گفت: بررسی شعر امروز بدون مطالعه تحولات تاریخی و زیبایی‌شناختی شعر فارسی، تصویری ناقص از زمینه‌های شکل‌گیری آن به دست می‌دهد. شعر معاصر را نمی‌توان صرفاً از آغاز شعر نیمایی بررسی کرد؛ زیرا بسیاری از ویژگی‌های زبانی، تصویری و فکری آن در پیوند با تجربه‌های پیشین شعر فارسی قابل فهم است.
وی با اشاره به تأثیر ادبیات اروپا و جریان‌های ادبی غرب بر شعر معاصر افزود: این عوامل در تحول شعر جدید اهمیت دارند، اما تنها سرچشمه دگرگونی‌های آن نیستند. سنت ادبی فارسی نیز ظرفیت‌هایی دارد که به‌ویژه در سبک هندی می‌توان آن‌ها را بازشناخت و در شعر امروز به کار گرفت.
سلیمانی درباره زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری و گسترش سبک هندی اظهار کرد: تحولات سیاسی و فرهنگی دوره صفوی، نگاه ایدئولوژیک حاکمان صفوی به شعر و ادبیات، مهاجرت شاعران ایرانی به شبه‌قاره هند، حمایت دربارهای هند از شاعران فارسی‌زبان و رونق محافل ادبی و فضاهای شهری، از جمله عواملی بودند که در گسترش این جریان نقش داشتند. با این حال، سبک هندی را نباید صرفاً نتیجه مهاجرت شاعران یا مجموعه‌ای از ویژگی‌های لفظی دانست؛ بلکه این سبک در بستر تحول ذوق ادبی و تغییر شیوه مواجهه با زبان، معنا و تصویر شکل گرفت.
وی با مقایسه زیبایی‌شناسی سبک خراسانی و سبک هندی گفت: در تلقی رایج از سبک خراسانی، سادگی بیان، وضوح معنا، فصاحت و زودیابی اهمیت دارد؛ در حالی که در سبک هندی، نازک‌اندیشی، مضمون‌آفرینی و ایجاد روابط غیرمنتظره میان مفاهیم برجستگی بیشتری پیدا می‌کند. البته این تقابل مطلق نیست و در هر دو سبک می‌توان نمونه‌هایی از سادگی و پیچیدگی یافت.
این پژوهشگر ادبی با انتقاد از برخی معیارهای سنتی در ارزیابی شعر سبک هندی افزود: بخشی از قضاوت‌های منفی درباره این سبک ناشی از سنجش آن با معیارهایی است که برای ارزیابی سنت‌های پیشین، به‌ویژه شعر خراسانی، شکل گرفته‌اند. در چنین رویکردی، وضوح و زودیابی معیار اصلی ارزش‌گذاری قرار می‌گیرد و ظرفیت‌هایی مانند ابهام هنری، نازک‌اندیشی و مضمون‌سازی کمتر مورد توجه واقع می‌شوند. پیچیدگی نیز به‌خودی‌خود دارای کارکرد ادبی نیست؛ بلکه زمانی ارزشمند است که حاصل کشف رابطه‌ای تازه میان مفاهیم و گسترش ظرفیت‌های زبان باشد.
سلیمانی با اشاره به سنت نظری شعر فارسی و تأکید بر تناسب سخن با مخاطب گفت: در «قابوس‌نامه» نیز بر اهمیت سخن سهل‌ممتنع و پرهیز از پیچیده‌گویی بی‌دلیل تأکید شده است. با این حال، باید میان غموض ناشی از ضعف بیان و پیچیدگی حاصل از آفرینش هنری تفاوت قائل شد.
وی تأثیر سبک هندی بر شعر معاصر را در دو مسیر اصلی قابل بررسی دانست و توضیح داد: مسیر نخست، بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی، ساختاری و شگردهای بلاغی این سبک و مسیر دوم، بازنمایی مضمون‌ها و تصویرهای شاعران آن، از جمله بیدل، صائب و کلیم، در شعر معاصر است. در مسیر نخست، شاعر می‌تواند بدون تکرار مستقیم مضمون‌های گذشته، از شگردهای زبانی و کارکردهای هنری سبک هندی بهره بگیرد.
این مدرس دانشگاه در ادامه با اشاره به دیدگاه نیما درباره نسبت دشواری نوشتن و دشواری فهم شعر گفت: در تعبیر «آسان‌مشکل»، شعر گذشته از نظر دریافت برای مخاطب آسان، اما از نظر سرودن دشوار بود؛ در مقابل، الگوی «مشکل‌آسان» در شعر جدید بر نزدیکی زبان شعر به بیان طبیعی و فاصله‌گرفتن از تکلف‌های زبانی تأکید دارد، در حالی که دریافت معنای شعر می‌تواند چندلایه و نیازمند تأمل باشد.
وی افزود: دشواری فهم لزوماً از پیچیدگی لفظی ناشی نمی‌شود، بلکه می‌تواند حاصل ابهام هنری، چندمعنایی و روابط پنهان میان عناصر تصویر باشد. از این منظر، میان تلقی نیما از شعر جدید و برخی ویژگی‌های زیبایی‌شناختی سبک هندی، به‌ویژه در شعر بیدل، امکان مقایسه وجود دارد؛ هرچند پیچیدگی شعر نیما را نباید عین پیچیدگی شعر بیدل دانست.
سلیمانی با طرح مسئله تحول مفهوم تصویر در شعر جدید بیان کرد: در بلاغت سنتی، تصویر فراتر از تشبیه، استعاره، مجاز و کنایه کارکردی ندارد؛ اما در زیبایی‌شناسی جدید، تصویر صرفاً وسیله انتقال معنا نیست، بلکه خود می‌تواند عامل آفرینش معنا و شکل‌گیری تجربه شعری باشد. در این رویکرد، پیوند میان عناصر دور از هم و ایجاد روابط نامتعارف میان اشیا و مفاهیم، به تولید تصویرهای تازه منجر می‌شود.
وی با اشاره به شباهت برخی تصاویر سبک هندی با تجربه‌های تصویری جریان‌های مدرن، از جمله سوررئالیسم، تأکید کرد: در هر دو حوزه می‌توان پیوندهایی غیر قابل پیش‌بینی میان عناصر و مفاهیم مشاهده کرد؛ با این حال، نباید این دو جریان را یکسان دانست، زیرا هر یک در زمینه تاریخی و زیبایی‌شناختی متفاوتی شکل گرفته‌اند.
این پژوهشگر ادبی در ادامه به شعر سهراب سپهری اشاره کرد و گفت: در شعر سپهری می‌توان نمونه‌هایی از پیوند سنت ادبی فارسی با تخیل و زبان مدرن را مشاهده کرد. برای نمونه، در تصویر «در گشودم، قسمتی از آسمان افتاد در لیوان من/ آب را با آسمان خوردم»، رابطه‌ای تازه میان آسمان، لیوان و آب شکل می‌گیرد و امر انتزاعی در تجربه‌ای روزمره و ملموس حضور پیدا می‌کند. این شیوه تصویرسازی از حیث برقراری ارتباط میان عناصر نامتجانس، با برخی ظرفیت‌های شعر سبک هندی قابل مقایسه است.
سلیمانی با اشاره به‌نزدیک شدن شعرهای امیری فیروزکوهی، سلمان هراتی و قیصر امین‌پور به اسلوب شعر هندی، مضمون‌سازی، ایهام، کنایه، تشخیص، تمثیل، مثل‌آوری، استفاده خلاقانه از وابسته‌های عددی و بازی با واژگان را از جمله شگردهایی دانست که می‌توان رد آن‌ها را در بخش‌هایی از شعر معاصر دنبال کرد. به گفته وی، این ظرفیت‌ها به زبان کارکردی فراتر از انتقال مستقیم پیام می‌بخشند و امکان تولید معناهای تازه را فراهم می‌کنند.
وی در ادامه گفت: بازگشت به سنت ادبی لزوماً به معنای تقلید از شاعران گذشته نیست، بلکه می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت امکانات فراموش‌شده زبان و کشف راه‌های تازه آفرینش ادبی باشد.
سلیمانی در پایان با تأکید بر ضرورت تمایز میان بازنمایی مضمون‌های گذشته و بازخوانی ظرفیت‌های ادبی آن‌ها گفت: تأثیر سبک هندی در شعر معاصر را نباید صرفاً با یافتن تصویرها و مضمون‌های مشابه در آثار شاعران جدید سنجید. گاهی آنچه از گذشته به شعر امروز منتقل می‌شود، نه یک مضمون مشخص، بلکه شیوه‌ای از اندیشیدن، تصویرسازی، برقراری ارتباط میان مفاهیم و بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبان است.
وی خاطرنشان کرد: این نوع بازخوانی از نظر شناخت تداوم و تحول سنت ادبی اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا نشان می‌دهد سنت شعر فارسی مجموعه‌ای بسته از الگوهای تکرارشدنی نیست، بلکه ذخیره‌ای زنده از امکانات زبانی و تخیلی است که می‌تواند در مواجهه با تجربه‌های تازه، صورت‌های متفاوتی پیدا کند.