سه شنبه ۲۶ آبان ۱۴۰۵
خردنامه

دیپلماسی زبان فارسی در انتظار یک نقشه راه جهانی

دیپلماسی زبان فارسی در انتظار یک نقشه راه جهانی
ایران پرسمان - سخنرانان نشست «دیپلماسی زبان فارسی» با تاکید بر ظرفیت‌های جهانی این زبان، بر ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت، تقویت آموزش فارسی و توجه بیشتر به ادبیات در دیپلماسی فرهنگی ایران تاکید کردند.
  بزرگنمايي:

ایران پرسمان - سخنرانان نشست «دیپلماسی زبان فارسی» با تاکید بر ظرفیت‌های جهانی این زبان، بر ضرورت برنامه‌ریزی بلندمدت، تقویت آموزش فارسی و توجه بیشتر به ادبیات در دیپلماسی فرهنگی ایران تاکید کردند.

به گزارش ایران پرسمان، نشست «دیپلماسی زبان فارسی؛ تجربه‌ها و چشم‌اندازهای جهانی» با موضوع بررسی جایگاه زبان فارسی در دیپلماسی فرهنگی، ظرفیت‌های تاریخی و تمدنی این زبان و چالش‌های گسترش آموزش آن در جهان به مناسبت هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران برگزار شد. در این نشست قهرمان سلیمانی، دبیر بنیاد سعدی و رئیس پیشین مرکز تحقیقات فارسی در دهلی‌نو؛ سیدمهدی طباطبایی، فعال حوزه آموزش زبان فارسی به غیرفارسی‌زبانان و از مدیران پیشین مراکز آموزش زبان فارسی و هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی؛ احسان‌الله شکراللهی، شاعر و رئیس پیشین مرکز تحقیقات زبان فارسی در دهلی‌نو؛ و سیدعلی موسوی‌زاده، معاون امور بین‌الملل بنیاد سعدی، سخن گفتند. الهام حدادی، فعال حوزه شبه‌قاره هند و همکاری‌های بین‌الملل بنیاد سعدی، دبیری نشست را بر عهده داشت.
شاهنامه و تاریخ بیهقی ظرفیت بازخوانی دیپلماسی فرهنگی را دارند
قهرمان سلیمانی در این نشست با اشاره به پیشینه تاریخی زبان فارسی در مناسبات فرهنگی و ارتباطی ملت‌ها گفت: برای ما که در بنیاد سعدی ماموریت آموزش زبان فارسی در خارج از کشور را بر عهده داریم، این موضوع از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. آموزش زبان فارسی در خارج از کشور بخشی از قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.
او با اشاره به دوره طلایی فرهنگ ایرانی پس از اسلام، به‌ویژه قرن چهارم و پنجم هجری، ادامه داد: در این دوره ایران به‌عنوان کانون تولید فرهنگ، از معبر زبان با جهان گفت‌وگو می‌کرد. در منابع زبان فارسی می‌توان نمونه‌های فراوانی از تبادل و تعالی فرهنگی میان ایران و کشورهای پیرامونی و سرزمین‌های دورتر پیدا کرد.
سلیمانی با اشاره به جایگاه شاهنامه فردوسی در میراث فرهنگی ایران بیان کرد: شاهنامه نخستین متن مفصل و کاملی است که در مجموعه میراث زبان فارسی پیش روی ما قرار دارد. این اثر سند هویت زبانی ماست و همه ما از رهگذر شاهنامه با ایران و فرهنگ ایران آشنا می‌شویم. شاهنامه عرصه‌ای از نگاه به مجموعه روابط انسانی میان خود و دیگری و جهان دیگر است؛ جهانی که بیرون از حوزه جهان ما قرار دارد. از زمانی که در روایت شاهنامه جهان میان پسران فریدون تقسیم می‌شود، اقلیم‌های متفاوت فرهنگی شکل می‌گیرند و بحث تبادل فرهنگی و دیپلماسی آغاز می‌شود.
وی همچنین تاریخ بیهقی را از منابع مهم برای شناخت آداب و تشریفات دیپلماتیک در تاریخ ایران دانست و افزود: در تاریخ بیهقی، چگونگی استقبال از هیئت‌های دیپلماتیک، پذیرایی از آنها و حضورشان در آیین بار به‌صورت دقیق روایت شده است. این منابع مسیر دیپلماتیک یک دادوستد را برای ما ترسیم می‌کنند. باید میراث تمدنی خودمان را در متون تاریخی و ادبی بازخوانی کنیم و ببینیم تا چه اندازه آداب و رسوم و سنت‌هایی را که فرهنگ ایران را می‌سازند، استخراج کرده‌ایم و از آنها برای تنظیم روابط بین‌المللی درس گرفته‌ایم. این متون ظرفیت آن را دارند که مبنای تدوین یک کتابچه مستقل درباره آیین تشریفات یا حتی رساله‌ای دانشگاهی قرار بگیرند. باید آیین تشریفات خودمان را از خلال متون گذشته استخراج کنیم و به دستور کاری در عرصه روابط بین‌المللی تبدیل کنیم.
نادیده گرفتن اصول دیپلماتیک می‌تواند پیامدهای تاریخی داشته باشد
سلیمانی با اشاره به حمله مغول، این رویداد را نمونه‌ای از پیامدهای نادیده گرفتن اصول دیپلماتیک دانست و گفت: شاید هولناک‌ترین رویارویی فرهنگ ایران با مجموعه فرهنگ‌های پیرامونی خود، تجربه مغول باشد. اتفاقی که در شهر اترار افتاد و قتل گروه بازرگانانی که قصد تبادل اقتصادی با ایران داشتند، نمونه‌ای از نادیده گرفتن یک اصل دیپلماتیک بود.
او با اشاره به ماجرای قتل بازرگانان در اترار و نقش این اتفاق در شکل‌گیری رویارویی میان ایران و مغولان ادامه داد: اگر حاکم آن منطقه می‌دانست که نادیده گرفتن مسئولیت خود در برابر یک گروه بازرگان چه پیامدهایی برای فرهنگ ایران و تمدن ایرانی خواهد داشت، شاید هرگز چنین اقدامی انجام نمی‌داد. اصول دیپلماتیک صرفا به تشریفات و شکل روابط محدود نمی‌شوند و واقعیت‌هایی هستند که مناسبات کشورها را تنظیم می‌کنند.
سلیمانی اضافه کرد: بازخوانی میراث فرهنگی کشورها یکی از راه‌های تقویت هویت و جایگاه بین‌المللی آنها است و ترکیه نمونه واضح آن است. بازخوانی سنت‌های تاریخی و فرهنگی می‌تواند حتی در انتخاب نمادها و آیین‌های تشریفاتی کشورها اثرگذار باشد.
زبان فارسی؛ برند فرهنگی ایران در ارتباط با جهان
دبیر بنیاد سعدی با مقایسه شیوه معرفی فرهنگ کشورها در سطح بین‌المللی گفت: هر کشوری در حوزه توسعه روابط خود، برندی دارد و معمولاً این برند را در مناسباتش برجسته می‌کند. هند از رهگذر بالیوود، رقص و یوگا خود را به جهان معرفی کرده است. ایالات متحده آمریکا نیز از طریق هالیوود بخشی از فرهنگ خود را به جهان منتقل می‌کند. روسیه هم در حوزه ادبیات داستانی و آثار ادبی جایگاه شناخته‌شده‌ای دارد.
او با اشاره به حضور فرهنگ هند در اجلاس گروه ۲۰ و استفاده از غذا و آشپزی هندی برای معرفی این کشور افزود: هند برای معرفی ظرفیت‌های فرهنگی خود در اجلاس گروه ۲۰، آشپزخانه‌ای با غذاهای هندی تدارک دید. فرهنگ غذا نیز بخشی از برنامه این کشور برای معرفی خود به رهبران و نمایندگان کشورهای مختلف بود.
سلیمانی با تاکید بر جایگاه زبان فارسی در معرفی ایران به جهان بیان کرد: برای ایران، برندش زبان فارسی است. هیچ عنصری در فرهنگ ایران به اندازه زبان فارسی در سطح جهانی جاذبه ندارد. زبان فارسی سرچشمه‌ای زاینده از خلاقیت، صلح‌دوستی و ارزش‌های والای انسانی است و می‌تواند ارتباط ما را با جهان برقرار کند.
وی عشق و محبت را از برجسته‌ترین مفاهیم در ادبیات فارسی دانست و افزود: اگر همه منابع زبان فارسی، به‌ویژه شعر فارسی، استخراج و در یک دستگاه رایانه‌ای بررسی شوند، واژه عشق و تعابیر گوناگون آن از برجسته‌ترین محورهای ادبیات فارسی خواهند بود.
او همچنین به نقش زبان انگلیسی در انتقال علم و ارزش‌های فرهنگی کشورهای انگلیسی‌زبان اشاره کرد و گفت: زبان انگلیسی قابلیت انتقال علم، مدنیت و بسیاری از ویژگی‌های جهان معاصر را پیدا کرده است. زبان فارسی نیز برای ما دارایی معنوی و فرهنگی بزرگی است و می‌تواند در ارتباط با جهان امروز جایگاه ویژه‌ای داشته باشد.
این پژوهشگر با اشاره به دانشمندانی از کشورهای مختلف که در حوزه زبان و ادبیات فارسی فعالیت کرده‌اند، آنها را سفیران فرهنگی ایران در جهان دانست و تاکید کرد: هر کسی که وارد قلمرو زبان فارسی می‌شود و در این زبان به پژوهش و فعالیت می‌پردازد، می‌تواند سفیر ایران در قلمرو فرهنگ جهانی باشد.
آموزش زبان فارسی به برنامه‌ریزی بلندمدت نیاز دارد
سیدمهدی طباطبایی نیز در سخنان خود به تفاوت میان دیپلماسی فرهنگی و دیپلماسی زبان پرداخت و گفت: دیپلماسی فرهنگی مفهوم عام‌تری دارد و دیپلماسی زبان یکی از زیرشاخه‌های آن محسوب می‌شود. ما دیپلماسی زبان را استفاده راهبردی از زبان برای ایجاد ارتباط پایدار تعریف می‌کنیم. اعزام استاد به کشورهای دیگر یا پذیرش دانشجوی خارجی به‌تنهایی مصداق دیپلماسی زبان نیست و این فعالیت‌ها باید به ایجاد ارتباطی ماندگار میان جامعه میزبان و زبان فارسی منجر شوند.
این مدرس زبان فارسی با اشاره به دو سوی دیپلماسی زبان ادامه داد: یک بخش از فعالیت ما معرفی زبان خودمان است و بخش دیگر به شناخت علایق و زمینه‌های فرهنگی کشور میزبان مربوط می‌شود. بسیاری از مولفان حوزه آموزش زبان فارسی تصور می‌کنند کتابی که برای یک کشور نوشته‌اند، در تمام کشورها نیز کاربرد دارد؛ درحالی‌که کتابی که برای یک کشور عرب‌زبان نوشته شده است، لزوماً در چین پاسخ‌گو نیست. او یکی از مشکلات آموزش زبان فارسی را نگاه غیرتخصصی به این حوزه دانست و گفت: تصور عمومی این است که هر فردی با هر میزان دانش و معلومات می‌تواند آموزش زبان فارسی را بر عهده بگیرد. با چنین رویکردی در عرصه آموزش زبان فارسی با شکست مواجه خواهیم شد. ۲۱ سال است که با زبان‌آموزان خارجی در ارتباط هستم. در این مدت، در حوزه آموزش زبان فارسی با شورای گسترش زبان فارسی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی و بنیاد سعدی فعالیت کردیم و دوره‌ای آموزشی برگزار شد که در آن ۲۴۰ زبان‌آموز از ۴۸ کشور حضور داشتند. پس از آن نیز مرکز آزفای دانشگاه شهید بهشتی را راه‌اندازی کردیم.
طباطبایی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به راه‌اندازی مرکز آموزش زبان فارسی در دانشگاه شهید بهشتی گفت: مرکز آزفای دانشگاه شهید بهشتی را با امکانات محدود راه‌اندازی کردیم. در دوره‌ای که مسئولیت آن را تحویل دادیم، این مرکز از نظر عملکرد در رتبه سوم کشور قرار داشت. وزارت علوم، وزارت امور خارجه، بنیاد سعدی، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامی، دانشگاه‌ها و سایر مراکز علمی و فرهنگی کشور در حوزه آموزش زبان فارسی فعالیت می‌کنند. مسئله این است که مرز مسئولیت‌ها و وظایف این نهادها به‌طور دقیق مشخص نیست.
استمرار حضور استادان و حمایت از زبان‌آموزان خارجی
طباطبایی در بخش دیگری از سخنان با اشاره به این نکته که برای موفقیت در آموزش زبان فارسی باید برنامه‌های بلندمدت و پایدار داشته باشیم، گفت: من سه سال با دانشجویان پکن زندگی کردم و به سه ورودی، در مجموع حدود ۴۰ نفر، زبان فارسی آموزش دادم. دانشجویانی که اکنون در سال چهارم تحصیل هستند، به زبان فارسی بسیار خوب صحبت می‌کنند و حافظ می‌خوانند. با وجود سابقه طولانی آموزش زبان فارسی در دانشگاه پکن، پس از پایان مأموریت من استاد زبان فارسی در آن دانشگاه حضور نداشت. اگر این سلسله ارتباط‌ها قطع شود، اتفاق خاصی در گسترش زبان فارسی رخ نمی‌دهد.
وی افزود: اگر می‌خواهیم تعداد زبان‌آموزان فارسی در کشورهای دیگر افزایش پیدا کند، باید آینده حرفه‌ای آنها را نیز تضمین کنیم. باید فرصت پژوهش‌های مشترک فراهم شود، آنها را با پژوهشگران ایرانی مرتبط کنیم، از حضورشان در همایش‌ها حمایت کنیم و مقالاتشان را منتشر کنیم.
این پژوهشگر همچنین تدوین سند جامع دیپلماسی زبان فارسی را ضروری دانست و افزود: در این سند باید اهداف مشخص شوند. مناطق اولویت‌دار، گروه‌های مخاطب، مسئولیت نهادها، منابع مالی و شاخص‌های انسانی باید به‌روشنی تعیین شوند. بدون منابع مالی، نیروی انسانی و ارزیابی عملکرد، اتفاق خاصی رخ نمی‌دهد.
منابع آموزشی باید با فرهنگ کشور میزبان تناسب داشته باشند
طباطبایی با اشاره به ضرورت بازنگری در منابع آموزش زبان فارسی، بر مشارکت مدرسان و متخصصان کشورهای مختلف در تدوین کتاب‌ها تاکید کرد و گفت: منابع آموزشی باید با توجه به بافت فرهنگی کشور مقصد نوشته شوند. در چین، برای مثال، عدد چهار به دلیل شباهت تلفظ آن به واژه مرگ، حساسیت فرهنگی دارد. این ملاحظات باید در تدوین منابع آموزشی در نظر گرفته شوند.
او همچنین به ضرورت ایجاد شبکه جهانی فارسی‌دانان اشاره کرد و افزود: ما افراد زیادی را در کشورهای مختلف آموزش داده‌ایم. باید مشخص کنیم خروجی این آموزش‌ها چیست و چگونه می‌توان ارتباط با این افراد را حفظ کرد. دانشجویانی که در چین آموزش دیده‌اند، در واکنش به رویدادهای ایران همراهی نشان می‌دهند. برای مثال، زبان‌آموزان چینی در پویشی برای شهدای میناب داستان کوتاه فرستادند. نباید این افراد را پس از پایان دوره آموزشی رها کنیم.
او در پایان، شناخت دقیق رایزنان فرهنگی از جامعه میزبان را ضروری دانست و گفت: صرف اینکه فردی انسان خوبی است، برای انتخاب او به‌عنوان رایزن فرهنگی کافی نیست. رایزن باید شناخت لازم از کشور محل ماموریت خود داشته باشد. برخی تصمیم‌گیری‌های نادرست می‌تواند باعث شود دانشگاه‌های یک کشور برای مدتی با همکاری‌های فرهنگی و آموزش زبان فارسی همراهی نکنند.
ادبیات فارسی باید سهم بیشتری در دیپلماسی فرهنگی داشته باشد
احسان‌الله شکراللهی نیز در این نشست با اشاره به تجربه پنج‌ساله خود در همکاری با بنیاد سعدی و فعالیت در هند تاکید کرد: تفکیک دیپلماسی عمومی، فرهنگی، زبانی و ادبی ضرورت دارد. بر اساس آنچه در اساسنامه بنیاد سعدی ذکر شده، این مؤسسه برای ترویج و گسترش زبان و ادبیات فارسی شکل گرفته است. برداشت من از پنج سال همراهی و خدمت با بنیاد سعدی این است که حقیقتاً سهم ادبیات در این مجموعه جدی گرفته نشده و بیشتر به سهم زبان پرداخته شده است.
رئیس اسبق مرکز تحقیقات زبان فارسی در دهلی‌نو او درباره تجربه حضور خود در هند و بررسی وضعیت آموزش زبان فارسی در دانشگاه‌های این کشور گفت: هند یکی از گسترده‌ترین فضاهای آموزش زبان فارسی را دارد. در این کشور حدود ۱۴۰ گروه آموزش زبان و ادبیات فارسی فعالیت می‌کنند. پیش از حضورم، تعداد این گروه‌ها را حدود ۷۰ تا ۸۰ گروه اعلام کرده بودند؛ اما پس از بررسی، اطلاعات دقیق‌تری درباره دانشگاه‌ها، استادان، دانشجویان و برنامه‌های درسی به دست آوردیم.
وی در ادامه به فعالیت دانشگاه‌های مرکزی و وابسته هند و ضرورت شناسایی ظرفیت‌های موجود اشاره کرد و ادامه داد: زبان و ادبیات فارسی در هند همچنان زنده است. در مناطق مختلف این کشور، افرادی با پیشینه فرهنگی ایرانی و علاقه‌مند به زبان فارسی حضور دارند. حتی در نقاط دوردست هند نیز اجرای ترانه‌های فارسی و فعالیت‌های مرتبط با این زبان را مشاهده کردم.
معرفی ادبیات فارسی و حساسیت‌های فرهنگی کشورها
شکراللهی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به محدودیت‌های موجود در مناسبات فرهنگی و ضرورت شناخت شرایط اجتماعی کشورهای میزبان گفت: در برخی کشورها، نوع فعالیت فرهنگی می‌تواند حساسیت‌هایی ایجاد کند. برای مثال در هند باید به شرایط مذهبی و اجتماعی جامعه توجه کرد. بخش‌هایی از ادبیات فارسی که بر مفاهیم انسانی، اخلاقی، عرفانی و عاشقانه استوار است، ظرفیت مناسبی برای معرفی فرهنگ ایران در این کشور دارند.
وی با اشاره به دیدگاه‌های مطرح‌شده درباره اسلام مورد پذیرش دولت هند ادامه داد: نخست‌وزیر هند اعلام کرده بود که از میان جریان‌های مختلف اسلامی، نوعی از اسلام را می‌پسندد که در هند با ادبیات فارسی، نظام‌الدین اولیا و میر سیدعلی همدانی شناخته می‌شود؛ ادبیاتی عارفانه و عاشقانه که بر مفاهیم انسانی و ارزش‌های اخلاقی جهان‌شمول تاکید دارد.
شکراللهی با تاکید بر ضرورت بازنگری در کتاب‌های آموزشی فارسی به دیگر کشورها، گفت: در برخی از کتاب‌های آموزشی، اشکالات متعددی وجود دارد. باید این کتاب‌ها را ویرایش و با توجه به نیازهای مخاطبان بازنویسی کنیم.
این پژوهشگر درباره ویژگی‌های منابع آموزشی مناسب برای زبان‌آموزان هندی توضیح داد: در کتاب‌های آموزشی فارسی برای هندی‌ها باید از خط نسخ استفاده شود و حرکت‌گذاری انجام گیرد تا خواندن متن برای زبان‌آموزان آسان‌تر باشد. همچنین واژه‌های دشوار باید به زبان فارسی و اردو توضیح داده شوند. فایل صوتی نیز باید به کتاب‌ها اضافه شود.
این شاعر و پژوهشگر یکی از مشکلات آموزش ادبیات فارسی در هند را کمبود تمرین شنیداری دانست و گفت: بهترین استادان زبان فارسی در هند گاهی نمی‌توانند یک غزل فارسی را درست بخوانند؛ زیرا بیشتر با خواندن متن سروکار داشته‌اند و کمتر به فایل‌های صوتی و شنیدن شعر دسترسی داشته‌اند.
همکاری با دانشگاه‌ها و ارزیابی عملکرد باید تقویت شود
سیدعلی موسوی‌زاده؛ معاون امور بین‌الملل بنیاد سعدی نیز در این نشست گفت: در دو سال اخیر، همکاری با دانشگاه‌های مختلف در بنیاد سعدی جدی‌تر شده است. در شورای نشر از دانشگاه‌های مختلف دعوت می‌کنیم و تلاش داریم از ظرفیت متخصصان زبان و ادبیات فارسی استفاده کنیم. رویکرد جدید بنیاد نیز توجه بیشتر به ادبیات فارسی و بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌هاست.
او با اشاره به تجربه فعالیت قهرمان سلیمانی در گسترش زبان فارسی و فعالیت‌های شکراللهی در هند بیان کرد: دکتر سلیمانی در حوزه گسترش زبان فارسی سابقه طولانی دارند و زحمات زیادی کشیده‌اند. حضور آقای دکتر شکراللهی در هند نیز با فعالیت‌های ادبی و خوشنویسی همراه بود و به ایجاد جذابیت برای زبان و ادبیات فارسی کمک کرد.
موسوی‌زاده با اشاره به تغییر رویکرد بنیاد سعدی در دوره مدیریت جدید افزود: در دو سال اخیر، همکاری با دانشگاه‌های مختلف گسترش پیدا کرده است. شورای نشر بنیاد سعدی از نمایندگان دانشگاه‌های مختلف تشکیل شده و پیشنهادهای مربوط به کتاب‌های حوزه آموزش زبان فارسی در این شورا بررسی می‌شود. در گذشته بیشتر از ظرفیت زبان‌شناسان و متخصصان آموزش زبان فارسی استفاده می‌شد. اکنون دو نفر از متخصصان ادبیات نیز در بنیاد سعدی فعالیت می‌کنند و رویکرد مدیریت جدید بر استفاده بیشتر از ظرفیت ادبیات فارسی تأکید دارد.
معاون امور بین‌الملل بنیاد سعدی همچنین به تشکیل گروه ادبیات در این مجموعه اشاره کرد و گفت: قرار است گروهی در حوزه ادبیات شکل بگیرد تا از ظرفیت‌های دانشگاهی و تخصصی بیشتری استفاده شود و کتاب‌های جدیدی به منابع موجود اضافه شوند.
سی‌وچهارمین دوره هفته کتاب جمهوری اسلامی ایران با شعار «با کتاب گفت‌وگو کنیم» از بیست‌وسوم تا سی‌ام آبان (۱۴۰۵) در سراسر کشور برگزار می‌شود.


نظرات شما