ایران پرسمان - متخصصان در دومین جستار هماندیشی فرهنگستان علوم، بر تلفیق دانش بومی و فناوریهای نوین و مدیریت یکپارچه حوزههای آبخیز برای بهرهبرداری از سیلاب و تغذیه آبخوانها تأکید کردند.
به گزارش ایران پرسمان به نقل از فرهنگستان علوم، دومین جستار از مجموعه هماندیشیهای تخصصی گروه علوم کشاورزی و منابع طبیعی پیرامون «پدیدههای نوظهور و آیندهنگر»، با عنوان «چشماندازهای فرین (حدی) اقلیمی در ایران و جایگاه آبخیزداری در استحصال سیلاب»، به همت شاخه مرتع و آبخیزداری این گروه برگزار شد.
تأثیر تغییر اقلیم و النینو بر تشدید رویدادهای حدی اقلیمی در ایران
در بخش نخست این هماندیشی، مسعود گودرزی دانشیار گروه تغییر اقلیم و خشکسالی پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، در سخنرانی خود با عنوان «پیشیابی چشمانداز اثرات تغییر اقلیم و پدیده النینو بر شاخصهای فرین اقلیمی در ایران»، تأثیر تغییر اقلیم و پدیده النینو بر الگو و شدت رویدادهای حدی اقلیمی را بررسی کرد.
وی در سخنرانی خود با اشاره به ضرورت بهرهگیری از فناوریهای نوین برای مدیریت منابع آب در سطح حوزههای آبخیز، بیان کرد که تغییر اقلیم از طریق کاهش بارش و افزایش دما و نیز تغییر الگوی وقوع رویدادهای حدی، نظیر موجهای سرمای شدید و گرمای فراگیر، رگبارهای کوتاهمدت و شدید و سیلابهای ناگهانی، میتواند مخاطرات طبیعی از جمله سیلاب، خشکسالی و گردوغبار را تشدید کند.
بر اساس مباحث مطرحشده، این شرایط علاوه بر افزایش خسارات و آسیبپذیری سرزمین، با کاهش تولیدات کشاورزی و افزایش تلفات محصولات، تهدیدی جدی برای امنیت غذایی کشور به شمار میرود. بارشهای فرین نیز یکی از نشانگرهای مهم تغییر اقلیم است و کشور ایران در برابر این مخاطره از تابآوری اندکی برخوردار است.
در این سخنرانی همچنین به دامنه طول مدت گرما در ایران، از ۳٫۴۸ تا ۱۲٫۵ درجه سانتیگراد در روز، اشاره شد. افزایش بیهنجاری مثبت دما در ارتفاعات نیز موجب تسریع در ذوب برف و ذخایر یخ و برف در برجهای آبی ایران شده است. از سوی دیگر، تغییر در طول دوره رشد گیاهی، افزایش مصرف آب و کاهش کمی و کیفی محصولات راهبردی را به دنبال داشته و بر امنیت غذایی کشور تأثیر گذاشته است.
در جریان بحث و تبادلنظر درباره این موضوع، بر ضرورت فراهمکردن مبنای علمی مناسب برای مدیریت ریسک سیلاب و خشکسالی، اصلاح تقویم زراعی، انتخاب ارقام سازگار با شرایط اقلیمی، کاهش خسارات ناشی از سرمازدگی و تنش گرمایی و تدوین راهبردهای سازگاری با تغییر اقلیم در کشور تأکید شد.
معرفی پایگاه هیدرولوژی آکادمی؛ بستری برای تولید و اشتراکگذاری دادههای اقلیمی
در سخنرانی دوم، با عنوان «هیدرولوژی آکادمی: بستری مشارکتی برای تولید، اصلاح و بهاشتراکگذاری دادههای اقلیمی»، دکتر شهرام خلیقی سیگارودی، عضو هیئت علمی دانشکده منابع طبیعی پردیس کشاورزی و منابع طبیعی دانشگاه تهران، با تأکید بر نقش فناوریهای نوین در مدیریت منابع آب حوزههای آبخیز، پایگاه «Hydrology Academy» را معرفی کرد و قابلیتهای آن را در پایش و تولید دادههای بارندگی روزانه، ماهانه و سالانه در سطح ایران و جهان تشریح کرد.
این پلتفرم که توسط متخصصان ایرانی و حاصل پنج سال فعالیت مستقیم پژوهشی طراحی شده است، با رویکرد توسعه مشارکتی، بستری برای تولید، اصلاح، سازماندهی و بهاشتراکگذاری دادههای هیدرولوژیک و اقلیمی در مقیاس منطقهای فراهم میکند.
رویکرد اصلی این زیرساخت، بهرهگیری از فناوری سنجش از دور و روشهای نوین تلفیق دادههای ماهوارهای با مشاهدات زمینی، بهمنظور بهبود دقت و قابلیت اطمینان دادهها و تولید محصولات استاندارد است. در این نشست، تواناییها و قابلیتهای این پایگاه در پایش و تولید دادههای بارندگی در مقیاسهای روزانه، ماهانه و سالانه در سطح ایران و جهان مورد بحث و تبادلنظر قرار گرفت.
در این سامانه، دو الگوریتم BICSIM و DASYN بهصورت همزمان برای رفع خطا و همزمانسازی دادههای ماهوارهای با دادههای ایستگاهی به کار گرفته شده است. با توجه به دسترسی سریع به دادههای قابل اطمینان و دارای خطای اندک، محققان و کارشناسان میتوانند در کوتاهترین زمان، دادههای خود را تولید و برای تقویت بیشتر سامانه به اشتراک بگذارند.
همچنین این سامانه قابلیت آن را دارد که در آینده، سایر دادههای اقلیمی از جمله دما را نیز پوشش دهد. در این بخش بر ضرورت حمایت مدیران منابع آب از محصولات فناورانهای که بر پایه مدلهای بومیشده و متناسب با شرایط ایران توسعه یافتهاند، تأکید شد.
آبخیزداری و آبخوانداری؛ راهبردی برای بهرهبرداری از سیلاب و عبور از بحران آب
در سومین سخنرانی، عطاءاله ابراهیمی، رئیس پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، در سخنرانی خود با عنوان «آبخیزداری و آبخوانداری از دانش بومی تا راهبرد ملی: نقش آبخیزداری مشارکتی در عبور از بحران آب در ایران»، به بررسی ظرفیتهای آبخیزداری و آبخوانداری در بهرهگیری از سیلابها، افزایش بهرهوری منابع آب، تقویت تولید و تغذیه مصنوعی آبخوانها پرداخت.
در ادامه این بخش، حاضران با تأکید بر ضرورت تحول در نظام مدیریت و حکمرانی آب، گذار از رویکردهای رایج توسعه منابع آب و تأمین و انتقال آب به سمت حفظ و نگهداشت منابع آب در سطح حوزههای آبخیز را ضروری دانستند.
در این چارچوب، مدیریت یکپارچه حوزه آبخیز از سراب تا پایاب و کاهش تلفات اجزای بیلان آب، بهعنوان راهبردی اساسی برای ارتقای بهرهوری آب، مورد تأکید متخصصان و صاحبنظران حاضر در نشست قرار گرفت.
بر اساس مباحث مطرحشده، وجود حدود ۱۴ میلیون هکتار اراضی مستعد پخش سیلاب در کشور، ظرفیت ارزشمندی برای توسعه فعالیتهای آبخوانداری فراهم کرده است. همچنین امکان استحصال و نفوذدهی تا حدود هزار مترمکعب آب در هر هکتار از طریق سامانههای پخش سیلاب، نشاندهنده اهمیت این رویکرد در بهرهبرداری بهینه از منابع آب است.
در همین راستا، به تکالیف پیشبینیشده در بند «هـ» ماده ۳۸ قانون برنامه هفتم پیشرفت کشور، مبنی بر تحقق پنج درصد از حجم آب استحصالی از طریق فعالیتهای آبخیزداری و آبخوانداری، اشاره شد.
تأکید بر تلفیق دانش بومی و فناوریهای نوین در مدیریت حوزههای آبخیز
در جمعبندی این نشست، با توجه به دانش بومی ارزشمند ایران در زمینه بهرهبرداری از آب باران و سیلاب و ضرورت مقابله با چالش کمبود منابع آب، بر لزوم تلفیق دانش بومی و فناوریهای نوین و تقویت مدیریت جامع حوزههای آبخیز تأکید شد.
بر این اساس، تبدیل سیلاب از یک مخاطره طبیعی به فرصتی برای تولید، تغذیه آبخوانها و تقویت پایداری منابع طبیعی، مستلزم ارتقای جایگاه آبخیزداری و آبخوانداری در نظام برنامهریزی و حکمرانی آب کشور دانسته شد