ایران پرسمان - یک نویسنده ادبیات پایداری گفت: صمدزاده با روحیه معلمی و پدرانه خود، علاوه بر بنیانگذاری کتابخانهای کمنظیر، نظم و انضباطی را در آن برقرار کرد که همچنان پابرجاست.
به گزارش خبرنگار مهر، نکوداشت نصرتالله صمدزاده بنیانگذار کتابخانه تخصصی جنگ حوزه هنری با عنوان «کتابدار یاد» در کافه کتاب حوزه هنری برگزار شد.
مرتضی سرهنگی، نویسنده ادبیات پایداری در نکوداشت نصرتالله صمدزاده با عنوان «کتابدار یاد» با اشاره به آشنایی و همکاری خود با او اظهار کرد: در ابتدا ارتباط چندانی با یکدیگر نداشتیم و صمدزاده نیز چندان اهل صمیمیت و رودربایستی نبود و برخوردی جدی داشت؛ اما پس از آنکه کتابخانه تخصصی ادبیات جنگ شکل گرفت، ارتباط ما بهتر و بیشتر شد.
وی ادامه داد: هر وقت به کتابخانه میرفتم، چه برای انجام کاری و چه حتی بدون دلیل خاصی، احساس میکردم این کتابخانه صاحب دارد. نظم و انضباطی که آقای صمدزاده در آن برقرار کرد، همچنان وجود دارد و خوشبختانه این ویژگی حفظ شده است.
این نویسنده ادبیات پایداری با تأکید بر جایگاه کتابخانه تخصصی جنگ حوزه هنری گفت: آقای صمدزاده کتابخانهای را بنیان گذاشت که امروز نظیر آن را در کشور نداریم. ما تنها یک کتابخانه تخصصی ادبیات جنگ در کشور داریم که شکلگیری و سامانیافتن آن حاصل زحمات ایشان است.
سرهنگی با اشاره به ویژگیهای مدیریتی صمدزاده افزود: ایشان همکاران خوبی تربیت کردند و روحیه معلمی دارند. این ویژگی برای یک مدیر بسیار مهم است؛ چراکه آقای صمدزاده بیش از آنکه بخواهد صرفاً مدیر باشد، برای بچههای مجموعه نقش پدر را ایفا کرده و با آنها پدرانه رفتار کرده است.
وی با قدردانی از تلاشهای صمدزاده برای روشن نگه داشتن چراغ این کتابخانه اظهار کرد: ایشان این چراغ را روشن کردند و خوشبختانه این چراغ همچنان روشن است. امیدوارم همواره سلامت و تندرست باشند و سایهشان بالای سر خانواده، عزیزان و کتابخانه باقی بماند.
سنگری: صمدزاده را بیشتر «کتابیار» میدانم تا کتابدار
محمدرضا سنگری، نویسنده و پژوهشگر تاریخ در آیین نکوداشت نصرتالله صمدزاده با عنوان «کتابدار یاد» با بیان اینکه چنین برنامههایی فرصتی برای شناخت ابعاد شخصیتی و تلاشهای افراد اثرگذار است، اظهار کرد: امیدوارم در این مجال بتوانیم ابعاد شخصیتی و تلاش و تکاپوی دوستان را بشناسیم و ارج بگذاریم؛ هرچند اجر واقعی این تلاشها در جای دیگری محفوظ است.
وی با اشاره به نخستین آشنایی خود با صمدزاده در کتابخانه گفت: برخی شخصیتها را از همان لحظه نخست که میبینید، احساس میکنید هیچ فاصلهای میان شما و آنها وجود ندارد و بهسرعت با یکدیگر صمیمی میشوید؛ اما برخی دیگر با فاصلهای بیشتر همراه میشوند و برای نزدیکشدن به آنها باید با احتیاط و آرامش پیش رفت. آقای صمدزاده در ابتدا برای من از دسته دوم بود. وقتی به ایشان نزدیک شدم، احساس کردم باید با احتیاط و آرامآرام باب آشنایی را باز کنم؛ اما بعدها متوجه شدم چه وجود نازنین و جهان بزرگی دارند.
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به روایتی درباره اثرگذاری رفتار نیک در جلب محبت دیگران افزود: در روایتی آمده است که کسانی که سرمایههای وجودی و خوبیهای خود را در اختیار دیگران قرار میدهند، دلها به سوی آنها متمایل میشود. همچنین در آیه ۹۶ سوره مریم آمده است: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمَنُ وُدًّا»؛ خداوند برای کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام دادهاند، محبتی در دلها قرار میدهد. من نیز در دیدارهای بعدی احساس کردم میتوانم بهراحتی با ایشان گفتوگو کنم و بیش از پیش با ابعاد شخصیتیشان آشنا شوم.
سنگری با تأکید بر اینکه عنوان «کتابیار» را برای صمدزاده مناسبتر از «کتابدار» میداند، بیان کرد: به نظرم واژه کتابیار با نام نصرت و ویژگیهای شخصیتی ایشان تناسب بیشتری دارد. یکی از ویژگیهای برجسته آقای صمدزاده، دقت فراوان در کار، توجه به نظم و ساماندهی امور و بههنگامبودن است؛ یعنی اینکه انسان در زمان خود زندگی کند، زبان زمانهاش را بفهمد و بتواند بهخوبی از فرصتهای آن استفاده کند.
وی با اشاره به تلاشهای صمدزاده برای شناسایی منابع و کتابهای مرتبط با حوزه جنگ در کتابخانههای جهان گفت: به یاد دارم در یکی از دیدارها، ایشان از جستوجو و گشتوگذار خود در کتابخانههای آمریکا و دیگر کتابخانههای غربی صحبت میکردند. میگفتند در حال جستوجو، دریافت و ذخیرهسازی منابع هستند. اگر درست به خاطر داشته باشم، اشاره کردند که حتی ساعت سه نیمهشب نیز در کتابخانههای جهان جستوجو میکنند تا کتابهای مرتبط با این حوزه را پیدا کنند. این میزان از دقت، پیگیری و استفاده از فرصتها بسیار ارزشمند است.
این پژوهشگر با اشاره به مفهوم بازنشستگی و معنای آن در فرهنگ تاجیکستان اظهار کرد: در فرهنگ تاجیکستان به افرادی که بازنشسته میشوند، «سبکدوش» میگویند؛ یعنی کسی که بار مسئولیت از دوشش برداشته شده است. اما به نظرم برای انسانهای بزرگ، سبکدوشی معنایی ندارد؛ آنها همواره بارهای سنگینتری برمیدارند و در افقهای بالاتری حرکت میکنند.
سنگری ادامه داد: در همین مدت محدودی که فرصت ارتباط کاری با آقای صمدزاده را داشتهام، همواره تلاش و تکاپوی مستمر ایشان برای یافتن و انجام کارهای تازه را احساس کردهام. این روحیه جستوجوگری و میل به حرکت، از ویژگیهای برجسته ایشان است.
وی در بخش دیگری از سخنانش به خاطرهای از دوران تحصیل خود در تهران اشاره کرد و گفت: زمانی که برای گذراندن دوره دکتری به تهران آمدم، پشت میز شهید رجایی مینشستم و معمولاً سرمقاله مجله را همانجا مینوشتم. ایشان جملهای را زیر شیشه میز خود قرار داده بودند که مضمون آن این بود: «هر وقت کاری را تمام کردید، کار بزرگتری را آغاز کنید.» این جمله برای من بسیار تأملبرانگیز بود؛ چراکه انسانهای بزرگ و صاحبان روحهای بزرگ، خود را به کارهای کوچک محدود نمیکنند و همواره به افقهای بالاتر میاندیشند.
این نویسنده و پژوهشگر در پایان با تأکید بر ضرورت استفاده از تجربههای صمدزاده گفت: امیدوارم بیش از گذشته از سرمایه وجودی آقای صمدزاده استفاده شود و دوستان عزیزی که در مجموعه کتابخانه تخصصی جنگ فعالیت میکنند، از تجربههای ایشان بهره بگیرند. نباید اجازه دهیم این تجربهها نادیده گرفته شود یا از دست برود.
سنگری در پایان خاطرهای از یکی از معلمان بازنشسته نقل کرد و گفت: به دلیل فعالیت در آموزشوپرورش و همکاری در تألیف کتابهای درسی و ارتباط با دبیران و معلمان، با یکی از معلمانی که بازنشسته شده بود، در ارتباط بودم. او رباعیای برای من فرستاد که در آن از سی سال خدمت در مدرسه و سرانجام بازنشستهشدنش گلایه کرده بود:
«سی سال ز درس و بحث خستم کردن
در مدرسه خاک و گچ به دستم کردن
خامبودن مدعیان فرهنگ
چون پخته شدم، بازنشستم کردن»
وی ابراز امیدواری کرد که مجموعه کتابخانه تخصصی جنگ همچنان از دانش، تجربه و تلاشهای صمدزاده بهرهمند شود.
کتابخانه تخصصی جنگ، یادگار ماندگار صمدزاده است
غلامرضا عزیزی، نویسنده و پژوهشگر، در آیین نکوداشت نصرتالله صمدزاده با عنوان «کتابدار یاد» سخنان خودرا با اشاره به شعر پایانی محمدرضا سنگری اظهار کرد: اقای سنگری سخنانشان را با شعر بسیار زیبایی به پایان رساندند و من حسرت خوردم که چرا خودکاری در دسترسم نبود تا آن را یادداشت کنم. من هم میخواهم سخنانم را با این بیت آغاز کنم:
«گمان مبر که به پایان رسید کار مغان
هزار باده ناخورده در رگ تاک است»
عزیزی با بیان اینکه آشنایی او با صمدزاده با دیگر حاضران تفاوت داشته است، افزود: آشنایی من با استاد صمدزاده شاید از نظر مدت کوتاهتر و از نظر موضوع جدیتر بوده باشد؛ چراکه برای یک مراجعه کاری و با هدف بررسی موضوع کتابداری تخصصی ادبیات جنگ خدمت ایشان رسیدم.
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به دو ویژگی مهم فعالیتهای صمدزاده گفت: نخستین نکته، جسارت و شهامت ایشان بود؛ اینکه فردی تصمیم بگیرد از الگوها و نظامهای موجود کتابداری که همواره توصیه میکنند چه کاری باید انجام شود و چه الزاماتی باید رعایت شود، فراتر برود و با تکیه بر دانش و شناخت خود، نظامی متناسب با شرایط و مقتضیات بومی و فرهنگی کشور طراحی کند و به یادگار بگذارد.
وی ادامه داد: به نظر من این بخش از شخصیت و کار استاد صمدزاده بسیار مهم است. همان زمان از ایشان درخواست کردم که این تجربه را بهعنوان یک الگو ثبت و مستند کنند تا در قالب مقاله منتشر شود و مورد بررسی قرار بگیرد. دستکم باید این الگو به بحث گذاشته شود و نقد و بررسی شود؛ چراکه به نظرم کاری بسیار ارزشمند و قابل توجه است.
عزیزی در ادامه با اشاره به ویژگی دوم مدیریت صمدزاده بیان کرد: به یاد نوشتهای افتادم که مضمون آن درباره ویژگیهای یک مدیر خوب بود. مدیر خوب فقط کسی نیست که بتواند بر دلها حکومت کند و رهبری عاطفی مجموعه را برعهده داشته باشد؛ هرچند این ویژگی مهمی است، اما ویژگی دیگری نیز به همان اندازه اهمیت دارد.
وی توضیح داد: مدیر خوب کسی است که مجموعهای مانند ساعت بسازد؛ مجموعهای که حتی در نبود او نیز به فعالیت خود ادامه دهد، پویا باشد و مسیر پیشرفت را دنبال کند. از این منظر، بنیادی که استاد صمدزاده بنا گذاشتهاند، اهمیت ویژهای دارد.
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به ماندگاری دستاوردهای صمدزاده گفت: انشاءالله وجود پربرکت ایشان سالهای سال در کنار ما باشد و همچنان از حضورشان بهره ببریم؛ اما نکته این است که نظام و مجموعهای که ایشان ایجاد کردهاند، خود یک یادگار ارزشمند است؛ چیزی شبیه به صدقه جاریه که آثار و برکات آن حتی در نبود بنیانگذارش نیز ادامه پیدا میکند.
صمدزاده از کسانی است که خود را مدیون آموزشهایشان میدانم
فرزانه قلعهقوند، پژوهشگر، در آیین نکوداشت نصرتالله صمدزاده با عنوان «کتابدار یاد» با اشاره به تجربه شخصی خود از بازنشستگی اظهار کرد: من شرایط ایشان را خیلی خوب درک میکنم. تلخترین روز زندگی من مهرماه سال ۱۳۸۶ بود؛ زمانی که ناچار شدند در پروندهام عنوان بازنشسته را ثبت کنند. من یک معلم بودم و برای نخستین بار در پاییز آن سال صدای زنگ مدرسه را نشنیدم. این اتفاق برایم بسیار تلخ بود و تا مدتها دچار افسردگی شدم.
وی ادامه داد: پس از آن به معاونت اجتماعی و فرهنگی شهرداری تهران رفتم و سپس فعالیت خود را در مؤسسه پیام آزادگان ادامه دادم. در واقع، دوباره ایستادم و به فعالیت برگشتم؛ بازنشسته نشدم. تا امروز هم، اگر خدا بخواهد، همچنان به کار و فعالیت ادامه میدهم.
قلعهقوند با اشاره به آشنایی خود با صمدزاده و نقش او در مسیر کاریاش گفت: زمانی که به این مجموعه پیوستم، تقریباً هیچ شناختی از دنیایی که باید وارد آن میشدم نداشتم. یکی از افرادی که واقعاً خودم را مدیون او میدانم، شاید حتی خودش هم نداند، آقای صمدزاده است.
این پژوهشگر با قدردانی از منش و رفتار صمدزاده افزود: همیشه ایشان را با لبخند خاصشان به یاد میآورم؛ همچنین چیزهای زیادی را با تواضع و مهربانی از ایشان آموختم و تلاش کردم شاگرد خوبی برایشان باشم.
وی در پایان با قدردانی از صمدزاده و دیگر حاضران گفت: از شما و دیگر دوستان بسیار آموختیم. فقط میخواهم به شما خدا قوت بگویم و از زحماتتان تشکر کنم.
صمدزاده مرا با دنیای کتابخانه تخصصی جنگ آشنا کرد
مهدی کاموس، نویسنده و پژوهشگر، در آیین نکوداشت نصرتالله صمدزاده با عنوان «کتابدار یاد» با اشاره به انتشار خبر و پوستر این برنامه اظهار کرد: وقتی پوستر را برایم فرستادند، با دیدن آن بسیار خوشحال شدم. در شرایطی که کشور درگیر نبرد و جنگ و انبوهی از اخبار بود، برگزاری چنین برنامهای اتفاق ارزشمندی به شمار میرفت. به برگزارکنندگان تبریک گفتم و واقعاً از آقای شادانلو، آقای قاضی و همه کسانی که برای برگزاری این برنامه تلاش کردند، تشکر میکنم. به نظرم کار بسیار خوبی انجام دادند.
وی با اشاره به راهاندازی برنامه در کافهکتاب افزود: وقتی آمدم و فضا را دیدم، متوجه شدم که عنوان کافهکتاب برای آن در نظر گرفته شده، اما به نظرم فضا هنوز ظرفیت بیشتری برای صمیمیت و تعامل دارد. اگر مدیریت فضا را به خود آقای صمدزاده میسپردند، احتمالاً آن را به شکلی متفاوت و صمیمیتر سامان میدادند؛ چراکه من توانایی ایشان در مدیریت فضا را در کتابخانه تخصصی جنگ از نزدیک دیدهام.
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به تأثیر محیط بر محتوا و نوع تعامل افراد گفت: به تعبیر یکی از صاحبنظران، فضا بر محتوا تأثیر میگذارد و حتی بر ژانر و نوع گفتوگوهای ما اثرگذار است. آقای صمدزاده فضای کتابخانه تخصصی جنگ را بهگونهای طراحی کرده بود که وقتی وارد آن میشدید، از یکسو احساس صمیمیت میکردید و از سوی دیگر متوجه میشدید که اینجا محل کار جدی و پژوهش است و نمیتوان با بیتوجهی و سهلانگاری در آن حضور داشت. به نظرم این توانایی در مدیریت فضا، استعدادی بود که خداوند به ایشان عطا کرده است.
باید قدر سرمایههای فرهنگی کشور را بدانیم
کاموس با قدردانی از برگزارکنندگان آیین نکوداشت صمدزاده گفت: از برگزاری این جلسه بسیار خوشحالم و به خانواده ایشان، بهویژه همسر محترم و فرزندشان، تبریک میگویم. با خودم فکر میکردم ما چند نفر مانند نصرتالله صمدزاده در کشور داریم؟ چند پژوهشگر و دانشمند مانند علیرضا کمری، چند زندگینامهنویس درجهیک مانند نصرتالله محمودزاده و چند تاریخنگار صاحبسبک مانند دکتر محسن کاظمی داریم؟ استادانی مانند مرتضی سرهنگی، بهبودی و دیگر بزرگان نیز در این حوزه حضور دارند؛ اما واقعیت این است که گاهی قدر داشتههای خود را نمیدانیم.
وی با اشاره به سابقه آشنایی خود با صمدزاده بیان کرد: من از سالهای دهه ۱۳۸۰ با آقای صمدزاده آشنا هستم. همیشه وقتی ایشان درباره کتاب صحبت میکردند، احساس میکردم درباره موضوعی بسیار عزیز و ارزشمند سخن میگویند. در موضوع کتاب بسیار جدی بودند و آنجا دیگر شوخی نداشتند. من از شنیدن صحبتهای ایشان درباره زیست فرهنگی، زیست تجاری و زیست پژوهشی کتاب لذت میبردم؛ چراکه نگاهشان به کتاب، نگاهی عمیق و تخصصی بود.
این پژوهشگر با اشاره به تجربه خود در نگارش کتاب «مبانی زندگینامه داستانی» گفت: زمانی که مشغول نوشتن این کتاب بودم، با آقای صمدزاده درباره انواع آثار زندگینامهای گفتوگو کردم. ایشان برایم توضیح دادند که سرگذشتنامه، کارنامه، سوانح عمر، شرح حال، زندگینامه و بیوگرافی چه تفاوتهایی دارند و هرکدام چه ویژگیهایی دارند. حتی درباره کتابشناسی و آثار تخصصی این حوزه نیز اطلاعات دقیقی در اختیارم گذاشتند.
وی ادامه داد: به یاد دارم درباره اثری در حوزه کتاب که خانم برومند روی آن کار کرده بود، از ایشان سؤال کردم. صمدزاده با دقت درباره ویژگیها، ظرفیتها و نقاط قوت آن توضیح دادند. بعد از مدتی متوجه شدم که ایشان برای من کارت کتابخانه صادر کردهاند. گفتند باید عکسی بدهی تا کارتت را صادر کنیم و وقتی گفتم عکس نمیدهم، پاسخ دادند که خودشان عکس مرا پیدا میکنند. همین کار را هم کردند و برایم کارت کتابخانه صادر شد و عضویت من شکل گرفت.
کاموس این رفتار را نشانه شناخت صمدزاده از کار سازمانی و اهمیت عضویت و ارتباط پژوهشگران با کتابخانه دانست و افزود: ایشان بهخوبی میدانستند چگونه افراد را به مجموعه پیوند بدهند و آنها را به استفاده از ظرفیتهای کتابخانه تشویق کنند.
وی در ادامه به خاطرهای درباره معرفی یکی از پژوهشگران به کتابخانه اشاره کرد و گفت: زمانی خانم سلیمی قصد داشتند پژوهشی انجام دهند و من ایشان را به کتابخانه معرفی کردم. مدتی بعد از ایشان پرسیدم که آیا عضو کتابخانه شدهاند؟ گفتند نه، اما دو ماه است که به کتابخانه میآیند، پژوهش میکنند، کتاب میگیرند و آن را برمیگردانند. وقتی پرسیدم چطور از امکانات کتابخانه استفاده میکنند، گفتند با معرفی من به آنجا مراجعه کردهاند؛ درحالیکه شاید بیش از یک سال بود که خودم را ندیده بودند.
این نویسنده و پژوهشگر با اشاره به تأکید استاد علیرضا کمری بر مراجعه پژوهشگران به کتابخانه تخصصی جنگ گفت: زمانی که استاد کمری به من گفتند اگر میخواهی کار پژوهشی انجام بدهی، باید از کتابخانه جنگ شروع کنی، برایم روشن شد که این مجموعه چه جایگاه و اهمیتی دارد.
کتابخانه جنگ، الگویی در کتابداری تخصصی
کاموس با تأکید بر جایگاه صمدزاده در حوزه کتابداری تخصصی اظهار کرد: ما در حوزه کتابداری، بهویژه در میان کتابداران مسلمان، مؤمن و انقلابی، با ضعفهایی روبهرو هستیم؛ اما آقای صمدزاده در این زمینه چهرهای درخشان است. ایشان توانستهاند مجموعهای ایجاد کنند که هم برای پژوهشگران کارآمد باشد و هم بهعنوان یک مرجع تخصصی در حوزه ادبیات جنگ شناخته شود.
وی با اشاره به اهمیت تبدیلشدن یک پژوهشگر به مرجع علمی و فکری در حوزه تخصصی خود افزود: برای من ارزشمند است که امروز در جمعی حضور دارم که بسیاری از افراد آن در شکلگیری، پایداری و تداوم کتابخانه تخصصی جنگ نقش داشتهاند. خوشحالم که این مجموعه شکل گرفته، دوام آورده و اکنون نیز خانم محمدی ادامهدهنده این مسیر هستند.
صمدزاده با کتابخانه جنگ، ما را نمکگیر کرد
محمدعلی صمدی، پژوهشگر، با اشاره به خاطرات خود از آشنایی با نصرتالله صمدزاده اظهار کرد: حضور در این جلسه با توجه به جایگاه و وزن افراد حاضر برای من کمی دشوار و معذبکننده است. من از همان سالهایی که با حوزه هنری و دفتر ادبیات آشنا شدم، خاطراتی از آقای سرهنگی دارم. به تعبیر خودمان، حوزه را با خنده و یک فنجان چای آقای سرهنگی افتتاح کردیم. همان خنده و چای ما را به این مسیر کشاند و مسیر زندگیمان را تغییر داد؛ بارها به خود ایشان و خانوادهام گفتهام که آن اتفاق باعث شد امروز در جای دیگری از زندگی قرار بگیرم.
وی ادامه داد: آن زمان آقای صمدزاده به ما میگفتند بروید و با آقای کمری هم آشنا شوید. گاهی هم از آقای کمری و اتاقشان که در کنار اتاق ایشان بود صحبت میکردند. من در آن جمع، از جمله در دورهای که آقای فیروزبهرام حضور داشتند، گفتوگوهای میان ایشان، آقای کمری و گاهی آقای اصغر کاظمی را میدیدم و میشنیدم. با این حال، آنقدر از آقای کمری حساب میبردم که یکی دو بار با احتیاط در زدم و از لای در نگاه کردم تا ببینم چه کسی آنجاست. آن زمان حتی تصویر و شناخت روشنی از ایشان نداشتیم. بالاخره این مانع ذهنی هم شکسته شد و توانستم با آقای کمری ارتباط بگیرم.
صمدی با اشاره به تفاوت رفتار صمدزاده با دیگر چهرههای حوزه هنری گفت: در آن سنوسال، حدود ۱۸ یا ۱۹ سالگی، تصور میکردم قلعه اصلی حوزه هنری را فتح کردهام؛ توانسته بودم با برخی افراد ارتباط بگیرم، اما هرچه تلاش کردم، نتوانستم با آقای صمدزاده همانطور راحت باشم. ایشان همیشه فاصلهای را حفظ میکردند و من هم این فاصله را کاملاً احساس میکردم. البته گاهی لطف میکردند، دست ما را میگرفتند و به شکلی محبتشان را نشان میدادند، اما آن مانع ذهنی برای من باقی مانده بود.
وی افزود: حتی در سالهای نخست که به کتابخانه میآمدم، اگر میدیدم دفتر آقای صمدزاده کنار در است، گاهی منتظر میماندم تا ایشان سرشان به سمت دیگری باشد و بعد وارد شوم. هنگام بیرون رفتن هم همین رفتار را داشتم؛ چون نمیدانستم در مواجهه با ایشان باید چه کار کنم. این وضعیت تا سالها ادامه داشت و تازه حدود پنج یا شش سال پیش، در جریان حضور در برخی برنامههای تلویزیونی یا رادیویی و تجربه گفتوگو با ایشان، آن مانع ذهنی تا اندازهای از میان رفت.
این پژوهشگر با یادآوری علاقه خود به کتابخانه تخصصی جنگ بیان کرد: یکی از موضوعاتی که همیشه برایم سؤال بود، باز نبودن مخزن کتابخانه بود. چند بار هم این موضوع را با آقای صمدزاده مطرح کردم. در کتابخانههای دیگری که میشناختیم، از جمله کتابخانههایی که در دوران دبیرستان به آنها مراجعه میکردیم، مخزن باز بود و خودمان میتوانستیم کتابها را برداریم؛ اما در این کتابخانه برای گرفتن هر کتاب باید از یکی از کارکنان میخواستیم آن را برایمان بیاورد. این مسئله برای من دشوار بود و دلیلش را نمیفهمیدم. پاسخهای آقای صمدزاده هم همیشه دقیق، مرتب و سنجیده بود، هرچند آن زمان چندان متوجه منظورشان نمیشدم.
صمدی با اشاره به احترام و ارادت خود به صمدزاده گفت: در حوزه هنری برای ما افتخار داشت که بتوانیم به بعضی از چهرهها سلام کنیم و با آنها ارتباط داشته باشیم. آقای سرهنگی، آقای کمری، آقای بهبودی و آقای صمدزاده از جمله این افراد بودند. همین که میگفتیم با آنها سلاموعلیک داریم، برایمان مایه افتخار و نوعی اعتبار بود. من به آقای صمدزاده ارادت داشتم و ایشان هم پاسخ سلامم را میدادند، اما نزدیک شدن و گفتوگوی راحت با ایشان برایم دشوار بود.
وی در ادامه، پیوند صمدزاده با کتاب را مهمترین وجهی دانست که او را همواره در ذهنش زنده نگه داشته است و اظهار کرد: زندگی ما در این سالها با کتاب گره خورده بود و سرمایه دیگری نداشتیم. در طول ۳۰ سال گذشته، افتخارم این بوده که در کنار آدمهایی زندگی و کار کردهام که امروز نامشان در این جمع مطرح است؛ کتاب هم بخش جداییناپذیر زندگی ما بوده است. هر وقت کتابی درباره جنگ میدیدیم یا عنوانی به کتاب جنگ مربوط میشد، ناخودآگاه نام آقای صمدزاده به ذهنمان میآمد. با اینکه مراودهام با ایشان کمتر از برخی دیگر از دوستان بود، همیشه در ذهن ما حضور داشتند.
وی با اشاره به رفتارهای محبتآمیز صمدزاده در کتابخانه گفت: ایشان امتیازهایی هم برای ما قائل میشدند. ما از اعضای اولیه کتابخانه بودیم؛ دقیقاً یادم نیست جزو پنج یا ده عضو نخست بودیم، اما عکسهایی از اعضا در ورودی کتابخانه نصب شده بود. گاهی کتابها را با تأخیر برمیگرداندیم و برای کتابخانه زحمت ایجاد میکردیم، اما برخلاف تجربهای که در بعضی کتابخانههای دیگر داشتیم، برخورد سختگیرانهای با ما نمیشد. حتی به ما میگفتند شما از اعضای اولیه هستید و دستتان بازتر است. همین رفتارها برایمان خوشایند بود و راه ما را به کتابخانه باز نگه میداشت.
این پژوهشگر در پایان گفت: شاید در ابتدا تصور میکردیم اندازه و جایگاه ما با فضای کتابخانه تناسبی ندارد، اما همیشه بهانهای برای رفتن به آنجا و بودن در کنار دوستان پیدا میکردیم. نمیتوانم بگویم صرفاً برای سلام کردن به آقای صمدزاده به کتابخانه میرفتم؛ حتی گاهی از مواجهه با ایشان پرهیز میکردم، اما کتابخانه را دوست داشتم. ایشان با چند رفتار ظریف و محبتآمیز، ما را نمکگیر کتابخانه کردند و ما هنوز هم نمکگیر آن مجموعه هستیم.
هرچه در ادبیات جنگ و شناخت کتاب دارم، از صمدزاده آموختهام
امیرمحمد عباسنژاد، نویسنده در آیین نکوداشت نصرتالله صمدزاده با عنوان «کتابدار یاد» اظهار کرد: من در ۱۵سالگی، وارد حوزه هنری شدم. مدتی در انتشارات سوره مهر بهعنوان فروشنده فعالیت کردم. پس از تغییر مدیریت و حضور آقای حمزهزاده، به واحد ویراستاری دفتر ادبیات انقلاب اسلامی رفتم و مدتی در آنجا، در کنار آقای علیاننژاد، فعالیت داشتم. پس از آن نیز به کتابخانه تخصصی جنگ آمدم.
وی ادامه داد: در تمام مدتی که در حوزه هنری حضور داشتهام، از چهار نفر بسیار آموختهام؛ آقای مرتضی سرهنگی، آقای علیرضا کمری، آقای نصرتالله صمدزاده و آقای ساسان ناطق که جای ایشان در این جمع خالی است. شکلگیری علمی و شخصیت اجتماعی من در کنار این چهار بزرگوار اتفاق افتاد. از حدود سال ۱۳۷۹ نیز کموبیش در خدمت آقای صمدزاده بودهام.
عباسنژاد با اشاره به تأثیر هر یک از این افراد در مسیر حرفهای خود گفت: تاریخ شفاهی را از آقای کمری یاد گرفتم، با کتاب و کتابخانه به واسطه آقای صمدزاده آشنا شدم، آقای سرهنگی ادبیات جنگ را به من آموخت و آقای ناطق نیز در خاطرهنویسی به من کمک کرد.
این نویسنده با بیان اینکه در حدود ۱۷سالگی و در آستانه گرفتن دیپلم وارد کتابخانه شده است، افزود: آقای صمدزاده برای من فراتر از یک همکار و حتی یک برادر بزرگتر بود. ما تقریباً همشهری هستیم و روستای ما روبهروی روستای ایشان قرار دارد. البته خودم از این نسبت و آشنایی خبر نداشتم و پدرم بود که ایشان را به من معرفی کرد.
وی با اشاره به جدیت صمدزاده در کار و مهربانی او در روابط شخصی بیان کرد: گاهی درباره آقای صمدزاده میگویند که اخمو یا عصبانی است، اما من که با ایشان کار کردهام، میدانم در عین جدیت در کار، بسیار مهربان و دارای قلبی بزرگ است. ایشان انسان بزرگواری است و من هرچه امروز در ادبیات جنگ و شناخت کتاب دارم، از آقای صمدزاده آموختهام. این موضوع را در هر جایی اعلام میکنم و به آن افتخار دارم.
عباسنژاد در ادامه خاطرهای از همکاری با صمدزاده در آمادهسازی کتابهای کتابخانه پایداری روایت کرد و گفت: در اواسط دهه ۱۳۸۰ قرار بود کتابخانه ادبیات یا کتابخانه پایداری فرهنگسرای پایداری افتتاح شود. من و آقای صمدزاده تا حدود ساعت یک بامداد در ساختمانی در خیابان رشت، در طبقه سوم، ماندیم تا کتابهای مازاد را کارتنبندی، فهرستنویسی و بستهبندی کنیم و برای افتتاح کتابخانه، که قرار بود همزمان با هفته دفاع مقدس برگزار شود، به مقصد برسانیم.
وی افزود: کارمان حدود ساعت یک بامداد تمام شد. آقای صمدزاده برای من آژانس گرفت تا به خانه بروم. خودشان ماشین داشتند، اما با وجود اینکه من را راهی خانه کرده بودند، سه یا چهار بار تماس گرفتند و پرسیدند آیا رسیدهام یا نه. وقتی به خانه رسیدم و خیالشان راحت شد، گفتند: «خیالم راحت شد.» این رفتار برای من نشاندهنده نگاه برادرانه ایشان بود؛ نگاهی که از او یاد گرفتم.
این نویسنده همچنین به خاطرهای از آموختن تایپ با نرمافزار زرنگار اشاره کرد و گفت: تایپ کردن را هم نزد آقای صمدزاده یاد گرفتم. آن زمان با نرمافزار زرنگار کار میکردیم. یک بار هنگام تایپ، اشتباهی در متن داشتم و به آن نگاه کردم. ایشان با جدیت و کمی عصبانیت گفتند: «این چه طرز تایپ کردن است؟ اول به متن نگاه کن، بعد تایپ کن.» من خسته بودم و از خودم میپرسیدم چرا اینقدر جدی برخورد میکند. ایشان تصور کردند که دارم میخندم و پرسیدند: «میخندی؟» گفتم نه، فقط میگویم خیلی جدی داری کار را پیش میبری.
عباسنژاد در پایان با تأکید بر نقش این تجربهها در زندگی خود اظهار کرد: هر انسانی در زندگیاش رزقی دارد و رزق من این بود که در کنار این بزرگواران زندگی کنم، از آنها یاد بگیرم و رشد کنم. اگر امروز در این سن و با این نگاه به زندگی ایستادهام، بخشی از آن به برکت فرصتی است که برای رشد و یادگیری در کنار آقای صمدزاده و دیگر بزرگان داشتم. از ایشان سپاسگزارم که بخشی از رزق و مسیر زندگی من بودند.
کتابخانه جنگ و انقلاب اسلامی از گنجینههای حوزه هنری است
محسن مؤمنیشریف، نویسنده در آیین نکوداشت نصرتالله صمدزاده با عنوان «کتابدار یاد» اظهار کرد: حدود ۳۵ سال پیش، استاد شمسالدین رحمانی که معاون پژوهش حوزه هنری بودند، طرحی برای جذب تعدادی از جوانان با عنوانی شبیه «دستیار پژوهشگر» داشتند. گروهی از جوانان در این طرح انتخاب شده بودند و دیداری با من داشتند. آن زمان در مجله «سوره نوجوانان» فعالیت میکردیم و تعدادی از دوستان نیز در آن جمع حضور داشتند. به مرور زمان، بسیاری از آن افراد از این مسیر جدا شدند، اما تعدادی باقی ماندند که خوشبختانه آقای صمدزاده یکی از آنها بود.
وی ادامه داد: صمدزاده از همان ابتدا فردی بسیار جدی، دقیق و صاحبنظر در کار خود بود. این ویژگی بسیار مهم است؛ اگر همه ما کارمان را جدی میگرفتیم، قطعاً وضعیت کشورمان بهتر از شرایط امروز بود. همچنین اگر همه افراد تلاش میکردند مدام خودشان را رشد دهند، شاید به آرزوهایی که رهبر شهید داشتند، زودتر دست پیدا میکردیم.
مؤمنیشریف با اشاره به فعالیت صمدزاده در حوزه کتابداری و کتابخانه گفت: زمانی که ایشان مسئولیت حوزه کتابداری و کتابخانه را پذیرفتند، این بخش نیز رشد کرد. همانطور که دوستان اشاره کردند، صمدزاده مشاور بسیار خوبی برای کسانی بود که در حوزه کتاب فعالیت میکردند؛ چه افرادی که به دنبال تهیه کتاب بودند و چه کسانی که برای آشنایی با یک موضوع یا یافتن منبع درباره مسئلهای مشخص به راهنمایی نیاز داشتند.
این نویسنده و پژوهشگر با بیان خاطرهای از کمک صمدزاده در یادگیری کار با رایانه افزود: سال ۱۳۷۵ کامپیوتر خریده بودم، اما آن زمان چندان با آن آشنا نبودیم. سیستمعامل داس رایج بود و استفاده از رایانه هنوز فراگیر نشده بود. یکی از انگیزههای من برای خرید کامپیوتر این بود که بتوانم مطالبم را تایپ کنم، اما کار با آن را بلد نبودم. آقای صمدزاده کنارم نشستند و به من یاد دادند چطور از همه انگشتانم برای تایپ استفاده کنم. این هم یکی از چیزهایی است که از ایشان آموختهام و بهانه دیگری برای به یاد آوردن محبتهایشان دارم.
وی ادامه داد: خاطره دیگری هم از مشورت با ایشان درباره خرید فرهنگ لغت دارم. آن زمان برای تهیه دیکشنری با آقای صمدزاده مشورت کردم که فرهنگ لغت باطنی را بخرم یا فرهنگ آریانپور را. ایشان با دقت درباره ویژگیهای هر کدام توضیح دادند و گفتند یکی از مزیتهای فرهنگ باطنی، توضیح و ترجمه دقیق حروف اضافه است. در نهایت، با توجه به توضیحات ایشان، فرهنگ آریانپور را تهیه کردم. امروز با وجود دسترسی آسان به اینترنت، شاید کمتر به چنین فرهنگهایی مراجعه کنیم، اما آن زمان این مشورتها برای ما بسیار ارزشمند بود.
مؤمنیشریف در بخش دیگری از سخنانش به ماجرای اختصاص ساختمان پژوهشکده به کتابخانههای حوزه هنری اشاره کرد و گفت: هر بار که به حوزه هنری میآیم و ساختمان پژوهشکده را میبینم، خاطرات آن روزها برایم زنده میشود. ما این ساختمان را با این امید ساختیم که به مجموعهای برای کتابخانههای حوزه هنری تبدیل شود. پیش از آن قرار بود کاربری دیگری، از جمله مهمانسرا، برای آن در نظر گرفته شود، اما به این نتیجه رسیدیم که حوزه هنری به چنین مجموعهای نیاز دارد و قرار شد بخشی از طبقات به کتابخانه جنگ و کتابخانه انقلاب اسلامی اختصاص پیدا کند.
وی افزود: در ادامه، درباره این تصمیم مخالفتهایی صورت گرفت و آقای حسنزاده با این طرح موافق نبودند. من هم بهعنوان مدیر، با توجه به اقتضائات مدیریتی، چندان به این مخالفتها توجه نکردم؛ اما در نهایت آقای سرهنگی را فرستادند و ایشان موضوع را مطرح کردند. متأسفانه آن طرح به شکلی که در نظر داشتیم، به نتیجه نرسید و بخشهایی از ساختمان به فضای اداری و کارمندی اختصاص پیدا کرد. در نهایت، طبقه زیرزمین به کتابخانه جنگ و کتابخانه مرکزی اختصاص یافت و بخشهای دیگر کاربری اداری پیدا کردند.
این پژوهشگر با اشاره به مشکلات فضای اداری در حوزه هنری اظهار کرد: البته کمبود جا در بخشهای اداری همیشه وجود داشته و مسئلهای طبیعی است؛ حتی اگر همه حوزه هنری را به یک ساختمان آپارتمانی تبدیل کنیم، باز هم احتمالاً با مشکل فضا روبهرو خواهیم بود. با این حال، هر بار که این ساختمان را میبینم، آرزوهایی را که آن زمان برایش داشتم به یاد میآورم و وضع موجود را با آن تصور اولیه مقایسه میکنم.
وی در ادامه با قدردانی از تلاشهای صمدزاده برای کتابخانه تخصصی جنگ گفت: اگر از این موضوع بگذریم، باید انصافاً بگویم آقای صمدزاده برای حوزه هنری بسیار زحمت کشیدند. کتابخانه تخصصی جنگ، همانطور که دوستان پیش از من هم اشاره کردند، برای حوزه هنری یک گنجینه است. کسانی مانند ما که در حوزه کاری خود به کتاب و منابع پژوهشی نیاز داشتیم، از ظرفیت کتابخانه جنگ و کتابخانه انقلاب اسلامی بسیار بهره بردیم. این مجموعهها یادگار استاد سرهنگی و دیگر دوستانی هستند که برای شکلگیری و حفظ آنها تلاش کردهاند و کمکهای فراوانی به فعالیتهای پژوهشی ما کردهاند.
مؤمنیشریف در پایان برای صمدزاده آرزوی سلامتی و عزت کرد و گفت: امیدوارم آقای صمدزاده بخش دوم عمر شریفشان را با عزت، سلامت و در کنار خانواده محترمشان سپری کنند. از همسر گرامی ایشان هم تشکر میکنم. معمولاً هر اتفاقی در حوزه هنری میافتد، لازم میدانم از خانواده همکارانمان عذرخواهی و قدردانی کنم؛ چراکه بخشی از وقتهایی که باید در کنار خانواده باشند، صرف کار در این مجموعه شده است. امیدوارم همواره موفق و سلامت باشند.
کار کتابدار این است که راه پژوهش و نویسندگی را برای دیگران باز کند
نصرتالله صمدزاده، کتابدار و پژوهشگر، در آیین نکوداشت خود با عنوان «کتابدار یاد» ضمن قدردانی از حاضران و سخنرانان این مراسم اظهار کرد: دیدن چهره تکتک شما عزیزان، خاطرات بسیاری را برای من زنده کرد. صحبتهایی هم که برخی از دوستان مطرح کردند، این خاطرات را در ذهنم برجستهتر کرد. گاهی با خودم فکر میکنم کاش آن تراشهای که برای آینده در نظر گرفتهاند، همین حالا در ذهن ما کاشته میشد تا بتواند این خاطرات را بهسرعت ضبط کند؛ چراکه یادآوری این لحظات بسیار ارزشمند است.
وی با اشاره به سنت سپاسگزاری در آثار مکتوب غربی گفت: در سنت کتابنویسی غربی، صفحهای در ابتدای کتاب به سپاسگزاری اختصاص دارد؛ سنتی که در میان ما چندان رایج نیست و نمیدانم چرا فرهنگ سپاسگزاری مکتوب در جامعه ما ضعیف است. آنها از افراد مختلف، کوچک و بزرگ، که به هر شکلی در شکلگیری یک کتاب نقش داشتهاند، نام میبرند و از آنها تشکر میکنند؛ بیآنکه نگران باشند دیگران بگویند پس خود نویسنده چهکاره بوده است. به نظرم ما در این زمینه ملاحظههایی داریم که آنها ندارند.
صمدزاده ادامه داد: اگر بخواهم همین سنت را در این مراسم اجرا کنم، تمام وقت جلسه صرف تشکر از تکتک شما عزیزان میشود که قدم رنجه کردید و تشریف آوردید. من از همه شما سپاسگزارم، اما تعریفها و تمجیدهایی را که امروز درباره من مطرح شد، به خودم نگرفتم. در درون خودم میدانم چقدر کاستی دارم و چقدر به مطالعه، رشد و پیشرفت نیازمندم. هرچه بیشتر وارد دنیای خواندن میشویم، بیشتر با گستره نادانستههای خودمان روبهرو میشویم و از اینکه چقدر کم میدانیم، به وحشت میافتیم. به نظرم هرکس بیشتر متوجه نادانستههایش شود، ساکتتر میشود؛ این را میتوان جبر خواندن و فهمیدن دانست.
این کتابدار با تأکید بر اینکه مراسم را فرصتی برای قدردانی از کار کتابخانه میداند، بیان کرد: به نظرم این جلسه برای تقدیر از زحمات یک کتابخانه است، نه شخص صمدزاده. کتابخانهای که کتابدار در آن ایثارگرانه تلاش میکند تا دیگران نویسنده، پژوهشگر و صاحب علم و دانش شوند.
وی برای توضیح نقش کتابدار به یک چیستان ترکی اشاره کرد و گفت: در زبان ترکی اصطلاحی داریم به نام «تاپتاپ باجا» که معادل دقیقی در فارسی ندارد و میتوان آن را به چیستان نزدیک دانست. این اصطلاح به معنای جستوجو کردن است؛ جستوجویی که روزنهای را پیش روی انسان باز میکند. «روزن» در ادبیات فارسی نیز معنای مهمی دارد و جایی است که نور از آن وارد زندگی میشود.
صمدزاده با یادآوری یکی از چیستانهایی که از پدرش آموخته بود، افزود: پدرم خدا رحمتش کند، عمهای داشت که بسیاری از افسانههای آذربایجان را برای ما میخواند و من از او این روایتها را یاد گرفتم. بعدها نمونههایی از آن افسانهها را در آثار صمد بهرنگی دیدم و برایم یادآور خاطرات گذشته شد. یکی از آن چیستانها این بود: «همه را تزیین میکند، اما خودش همیشه برهنه است.» پاسخ آن سوزن بود. به نظرم این چیستان نماد خوبی برای کار کتابداران است؛ کتابدار به دیگران کمک میکند تا جامه علم و دانش بر تن کنند، اما ممکن است خودش از این مسیر کمتر بهره ببرد.
وی با اشاره به چالشی که در مسیر حرفه کتابداری وجود دارد، اظهار کرد: در فضای کتابداری کشور ما گاهی این اتفاق میافتد که فرد بهتدریج از کتابداری فاصله میگیرد؛ چون در خودش توانایی نوشتن، تحقیق و پژوهش میبیند و با خود میگوید اگر دیگران توانستهاند کتاب بنویسند، من هم میتوانم. در نتیجه کتابخانه را ترک میکند تا خودش کتابی داشته باشد. این اتفاق بسیار رایج و در عین حال دشوار است.
صمدزاده ادامه داد: خدا لطفی در حق من کرد و نوری به دلم تاباند که احساس کردم نیازی ندارم حتماً از کتابخانه بیرون بروم و برای خودم کتاب بنویسم. تلاش کردم در کتابخانه چنین سنتی را برقرار کنم و به همکارانی که در این مجموعه فعالیت میکنند، نشان دهم که کارشان ارزشمند است. اگر مراجعهکنندگان از خدمات کتابخانه بهره میبرند، این به معنای آن نیست که کتابداران صرفاً خدماتی ارائه میکنند و خودشان بیبهره میمانند؛ این رابطه دوطرفه است. همانطور که سوزن به دوختن لباس دیگران کمک میکند، اثر کار کتابدار نیز در شکلگیری و رشد آثار و اندیشههای دیگران باقی میماند.
وی با اشاره به نقش همکاران کتابخانه در ایجاد فضای صمیمی گفت: این اتفاق در کتابخانه ما به شکلهای مختلفی رخ داد. یکی از نمونههای آن، روی خوش و رفتار آقای صمدی بود. من همیشه تلاش میکردم با شوخی و خوشرویی وارد کتابخانه شوم. خانم محمدی هم به این موضوع اشاره کردند. زمانی خانه ما نزدیک اینجا بود و من حتی اجازه نمیدادم همسرم به حوزه هنری بیاید؛ از زاویههای مختلف به این مسئله توجه داشتم، چون میدیدم بیشتر همکاران ما خانم هستند و برای حفظ روحیه خوب در محیط کار، گاهی شوخی و خوشزبانی میکردیم.
صمدزاده با بیان اینکه محیط کتابخانه ممکن است به فضایی خشک و جدی تبدیل شود، گفت: کتابخانه ذاتاً میتواند فضای سرد و ساکتی داشته باشد و آدمها را به افرادی سنگی تبدیل کند. احتمالاً تجربه کردهاید که وقتی به کتابخانه عمومی محل زندگی یا کارتان میروید، گاهی مسئول کتابخانه با سردی برخورد میکند. شکستن این روحیه در محیط کتابخانه کار بسیار دشواری است. اینکه هم جدیت و نظم کار حفظ شود و هم با خوشزبانی و خوشدلی، فضا را شاد و صمیمی نگه داریم، مهارت مهمی است.
وی با اشاره به نقش طنز و شوخطبعی برخی همکاران در حفظ نشاط کتابخانه اظهار کرد: یکی از الطاف الهی برای ما، حضور افراد طناز در اطرافمان بود که در صدر آنها استاد سرهنگی قرار داشت. بعضی از کلمات و جملههایی که ایشان به کار میبرند، مانند عبارتهای تبلیغاتی در ذهن مخاطب میماند. برای مثال، در توضیح خاطرهنگاری، خاطره را به خودرو تشبیه میکردند و میگفتند خاطره باید از رادیاتور وارد و از اگزوز خارج شود. یا وقتی نمیخواستند چیزی را به خودشان نسبت دهند، میگفتند: «مورچه چیست که کلهپاچهاش باشد؟» اینها از اصطلاحات مخصوص ایشان است و فکر میکنم خانم جمشیدی بسیاری از این عبارتها را جمعآوری کردهاند.
صمدزاده همچنین با اشاره به شوخطبعی استاد کمری گفت: آقای کمری هم برخلاف تصور رایج از جدیت و سختزبانی ایشان، بسیار طناز هستند. البته من و دوستان ملاحظاتی درباره استاد کمری داریم، اما کسی که با ایشان زندگی و مراوده کرده باشد، این روحیه را میشناسد. همین شوخطبعیها و خوشزبانیهاست که ما را سرپا نگه داشته است.