ایران پرسمان - خشونت یکی از مؤلفههای ثابت مجموعه GTA است؛ موضوعی که در نسخه ششم، علاوه بر درگیریهای مستقیم، در قالب نشانههایی از قتل و خشونت پنهان نیز به چشم میخورد.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، مائده سادات مرویان حسینی: دو روز پیش، نسخه ششم مجموعه بازیهای «سرقت بزرگ خودرو» (Grand Theft Auto) روانه بازار شد؛ بازی که بسیاری از گیمرها در ایران و جهان، ۱۳ سال منتظر انتشار آن بودند. انتظار برای این بازی به اندازهای بود که تصاویر و ویدئوهایی از افرادی منتشر شد که خودروهای خود را با طرح و نشان GTA 6 تزئین کرده و در خیابانها به نمایش گذاشتند. همچنین گزارشهایی از افزایش درخواست مرخصی کارکنان در روز پنجشنبه ۱۹ نوامبر، همزمان با عرضه بازی، منتشر شد؛ چراکه بسیاری از طرفداران میخواستند از نخستین ساعتهای انتشار، تجربه بازی را آغاز کنند.
طبق نظرسنجی که نشریه فوربز آن را بازتاب داده است، حدود یک نفر از هر پنج کارمند حقوقبگیر در ایالات متحده قصد داشتند همزمان با عرضه رسمی بازی، محیط کار را ترک کنند. دادههای آماری این پلتفرم با جامعه آماری ۳.۴ میلیون نفری نشان میدهد درخواستهای مرخصی در مقایسه با تاریخ مشابه در سالهای گذشته، ۱۳ درصد رشد داشته است. این استقبال تنها به کشورهای خارجی محدود نبوده است. در ایران نیز نمایش خودروهایی با طرح GTA 6 توجه کاربران شبکههای اجتماعی را جلب کرده است. انتشار ویدئویی از یک دستگاه خودروی دوج چلنجر با کاور اختصاصی بازی در خیابانهای اهواز، نمونهای از این استقبال بود. اما در کنار این محبوبیت، مسئله دیگری نیز وجود دارد؛ GTA به دلیل نمایش خشونت، رفتارهای مجرمانه، مصرف مواد مخدر و محتوای جنسی، همواره مورد توجه نظامهای ردهبندی سنی و نهادهای نظارتی کشورهای مختلف قرار داشته است. موضوعی که باعث شده عرضه و فروش این بازی در برخی کشورها با محدودیتهایی همراه شود.
با وجود این محبوبیت، محتوای مجموعه GTA در برخی کشورها با محدودیتهای جدی روبهرو شده است. کشورهایی از جمله بحرین، چین، کویت، لبنان، عمان، قطر، روسیه و تایوان در مقاطع مختلف محدودیتهایی برای عرضه یا فروش برخی نسخههای این مجموعه اعمال کردهاند. در کشورهایی مانند آمریکا، آلمان و استرالیا نیز ردهبندی سنی بزرگسال برای بازی در نظر گرفته شده است. دلیل اصلی این محدودیتها را باید در مؤلفههای محتوایی بازی جستوجو کرد؛ از جمله خشونت، ضربوشتم، سرقت، دزدی، فرار از پلیس و محتوای جنسی.
این مؤلفهها ممکن است در لحظه برای مخاطب کودک و نوجوان صرفاً بخشی از سرگرمی به نظر برسند، اما مواجهه مکرر با چنین محتواهایی نگرانیهایی درباره تأثیر آنها بر نگرش، حساسیت و درک مخاطب از رفتارهای اجتماعی ایجاد میکند. برای مثال، ممکن است نگرانیهایی درباره عادیشدن رفتارهایی مانند رانندگی پرخطر، بیتوجهی به قانون یا استفاده از خشونت برای حل اختلافها مطرح شود. البته نمیتوان صرفاً با مشاهده یک بازی، رابطه قطعی میان تجربه آن و بروز یک رفتار در زندگی واقعی را اثبات کرد؛ اما همین احتمال و نگرانی درباره مخاطبان کمسنوسال، ضرورت توجه به ردهبندی سنی را بیشتر میکند. اما این بازی چیست که با وجود چنین محدودیتهایی و قرار گرفتن در ردهبندی سنی بزرگسالان، همچنان بین کودکان و نوجوانان محبوبیت زیادی دارد؟
GTA یک بازی جهانباز است که صرفاً درباره دزدیدن خودرو و فرار از پلیس نیست. این مجموعه در طول نزدیک به ۳۰ سال به دنیایی داستانی و گسترده تبدیل شده که در آن بازیکن میتواند رانندگی کند، تجارت راه بیندازد، وارد دنیای خلافکاری شود، با پلیس درگیر شود، مأموریت انجام دهد و حتی ساعتها بدون دنبال کردن داستان اصلی در شهرهای مختلف آن گشتوگذار کند. برای شناخت بهتر این بازی و دلایل محبوبیت آن، باید ابتدا نگاهی به تاریخچه شکلگیری مجموعه GTA و تحولاتی داشته باشیم که طی نزدیک به سه دهه در آن اتفاق افتاده است.

GTA اصن از کجا شروع شد؟
اولین نسخه GTA در سال ۱۹۹۷ منتشر شد. این بازی با نسخههای امروزی تفاوت زیادی داشت؛ دوربین از بالا به خیابانها و خودروها نگاه میکرد و گرافیک آن دوبعدی بود. GTA یک بازی اکشن و ماجراجویی بود که در آن بازیکنان آزادی عمل زیادی داشتند. آنها میتوانستند در شهر حرکت کنند، خودروها را بدزدند، با مردم درگیر شوند و هرجومرج ایجاد کنند. این بازی به دلیل گیمپلی متفاوت و دنیای متنوع خود با استقبال منتقدان و بازیکنان روبهرو شد.
پس از موفقیت نسخه نخست، ساخت دنباله آن طبیعی به نظر میرسید. GTA 2 در سال ۱۹۹۹ منتشر شد. سبک گیمپلی این نسخه همچنان مشابه بازی اول بود و بازیکنان دنیای دوبعدی را با دوربین از بالا تجربه میکردند. نسخه رایانهای بازی نیز امکان تجربه آن را در دو حالت مختلف به نامهای Noon و Dusk فراهم میکرد.

اما تحول بزرگ مجموعه در سال ۲۰۰۱ اتفاق افتاد؛ زمانی که GTA III منتشر شد. GTA III نخستین نسخه این مجموعه بود که به شکل سهبعدی طراحی و ساخته شد. بازیکنان این بار به جای مشاهده شهر از بالا، محیط بازی را از زاویه دید سومشخص و پشت سر شخصیت اصلی تجربه میکردند. داستان درباره خلافکاری به نام کلود (Claude) است که در جریان سرقت از بانک، توسط نامزدش مورد اصابت گلوله قرار میگیرد و سپس دستگیر و به زندان محکوم میشود. با این حال، در جریان انتقال به زندان، کلود و زندانی دیگری موفق به فرار میشوند و به یک خانه امن پناه میبرند. کلود در ادامه با یک رئیس جنایتکار آشنا میشود و مسیر انتقامجویی و ورود دوباره به دنیای جرم و جنایت را آغاز میکند. ورود به دنیای سهبعدی و امکان گشتوگذار آزادانه در شهر، GTA III را به یکی از مهمترین نقاط عطف تاریخ این مجموعه تبدیل کرد.
در سال ۲۰۰۲ نسخه دیگری از این مجموعه با عنوان GTA Vice City منتشر شد. داستان این بازی درباره تامی ورسِتی (Tommy Vercetti)، خلافکار و عضو مافیاست که پس از شکست خوردن یک معامله مواد مخدر، تلاش میکند افراد مسئول را پیدا کند و امپراتوری خلافکاری خود را بسازد. محیط بازی شهری خیالی به نام Vice City است که از شهر میامی و فضای دهه ۱۹۸۰ میلادی الهام گرفته است. این نسخه نیز مانند بازیهای قبلی ساختاری جهانباز داشت و بازیکن میتوانست آزادانه در شهر حرکت کند، مأموریتهای مختلف را انجام دهد و به فعالیتهای جانبی بپردازد.

در سال ۲۰۰۴ نسخه دیگری از GTA با عنوان San Andreas منتشر شد که به یکی از محبوبترین قسمتهای تاریخ این مجموعه تبدیل شد. داستان بازی درباره کارل جانسون (Carl Johnson) یا همان CJ است که پس از کشته شدن مادرش به شهر زادگاه خود بازمیگردد و درگیر جنگ گروههای خیابانی، فساد پلیس و مشکلات خانوادگی میشود. این بازی در ایالت خیالی San Andreas جریان دارد که بهطور تقریبی از ایالتهای کالیفرنیا و نوادا الهام گرفته شده است. بخش عمده گیمپلی در سه شهر لس سانتوس، سان فیرو و لاس ونتوراس اتفاق میافتد که به ترتیب از لسآنجلس، سانفرانسیسکو و لاسوگاس الهام گرفتند. گستردگی نقشه، تنوع مأموریتها، امکان شخصیسازی شخصیت و آزادی عمل بالا باعث شد این نسخه نیز به عنوان یکی از ماندگارترین نسخههای این مجموعه باشد.
در سال ۲۰۰۸ نسخه چهارم این مجموعه با عنوان Grand Theft Auto IV منتشر شد. داستان بازی درباره نیکو بلیک (Niko Bellic)، مهاجری از اروپای شرقی است که با امید به شروع زندگی تازه به آمریکا میآید؛ اما گذشته خشونتآمیزش همچنان همراه او است. در این بازی، بازیکنان بار دیگر به شهر Liberty City برمیگردند؛ شهری که از نیویورک الهام گرفته شده است. نیکو در این شهر با مأموریتهای اصلی و فرعی مختلف روبهرو میشود و تلاش میکند در محیطی پر از خلافکاری، خیانت و رقابت به جایگاهی برای خود برسد. در این نسخه، بازیکنان میتوانند با خودرو یا پیاده در شهر حرکت کنند و در درگیریها از انواع سلاحهای سرد و گرم استفاده کنند. GTA IV همچنین برای نخستین بار در این مجموعه امکان تجربه نمای اولشخص هنگام رانندگی را فراهم کرد.

در سال ۲۰۱۳، GTA V منتشر شد؛ نسخهای که موفقیت این مجموعه را به سطحی جهانی رساند. این بازی در شهر خیالی Los Santos با الهام از لسآنجلس جریان دارد و از موتور گرافیکی RAGE شرکت راکاستار استفاده میکند. محیط بازی با الهام از جنوب کالیفرنیا طراحی شده. یکی از مهمترین تفاوتهای این نسخه با قسمتهای قبلی، حضور سه شخصیت اصلی قابل بازی بود. بازیکنان میتوانستند در طول داستان بین این سه شخصیت جابهجا شوند و روایتهای متفاوت آنها را دنبال کنند. سه شخصیت این بازی شامل مایکل، فرانکلین و ترور بودند.
مایکل دِ سانتا (Michael De Santa) که یک سارق بانک بازنشسته بود که با پول زیادی زندگی میکرذ و خانهای بزرگ داشت؛ اما با وجود ظاهر مرفه، خانوادهاش از هم پاشیده و خودش نیز از زندگیاش رضایت نداشت. فرانکلین کلینتون (Franklin Clinton)، جوانی از محلههای فقیرنشین شهری بود که میخواست از زندگی خیابانی و خلافهای کوچک فاصله بگیرد و به ثروت و موفقیت برسد. ترور فیلیپس (Trevor Philips) نیز شخصیتی بسیار غیرقابلپیشبینی، خشن و بیپروا بود.
داستان از جایی شروع میشد که گذشته مایکل دوباره به سراغش میآید. او مجبور میشود با فرانکلین همکاری کند و پس از مدتی ترور نیز وارد ماجرا میشود. این سه شخصیت تصمیم میگیرند سرقتهای بزرگی را طراحی و اجرا کنند. در طول بازی، آنها بانکهای بزرگ را سرقت میکنند، با پلیس و سازمانهای دولتی درگیر میشوند، با گروههای خلافکار رقابت میکنند و نقشههای پیچیدهای برای سرقت طراحی میکنند. در نهایت نیز بازیکن باید درباره سرنوشت این سه شخصیت تصمیم بگیرد.

GTA 6؛ بازگشت به دنیای جرم و سرقت
نسخه ششم این مجموعه که پس از چندین بار تأخیر سرانجام توسط شرکت راکاستار در ۱۹ نوامبر منتشر شد، بار دیگر توجه میلیونها گیمر در جهان را به خود جلب کرده است. GTA 6 نسل جدیدی از این مجموعه به شمار میرود، اما داستان آن ادامه مستقیم ماجرای مایکل، فرانکلین و ترور نیست. دو شخصیت اصلی این بازی لوسیا کامینوس (Lucia Caminos) و جیسون دووال (Jason Duval) هستند.
لوسیا شخصیتی است که با گذشته خلافکارانه خود درگیر است و تلاش میکند آینده بهتری برای خود بسازد. جیسون نیز در کنار او وارد ماجراهای خطرناک میشود. جیسون و لوسیا در ایالت خیالی Leonida زندگی میکنند. آنها شرایط دشواری را پشت سر گذاشتهاند و پس از خراب شدن یک سرقت ساده، خود را درگیر توطئهای جنایی در سراسر ایالت میبینند. حالا برای زنده ماندن، بیش از هر زمان دیگری باید به یکدیگر اعتماد کنند. راکاستار در این نسخه بار دیگر سراغ فضای ساحلی، زندگی شبانه، تفریحات، خلافکاری و فرهنگ خاص فلوریدا رفته است.
نسخه ششم GTA 6 که توسط شرکت راکاستار در ۱۹ نوامبر منتشر شد، بار دیگر توجه میلیونها گیمر در جهان را به خود جلب کرده است. این بازی، بازیکنان را به ایالت خیالی لئونیدا، الهامگرفته از ایالت فلوریدای آمریکا، میبرد. بازیکن در محیطی جهانباز قرار میگیرد و بخش مهمی از تجربه بازی نیز بر انجام فعالیتهایی استوار است که در دنیای واقعی مصداق رفتارهای مجرمانه محسوب میشوند
GTA VI بازیکنان را به ایالت خیالی لئونیدا، الهامگرفته از ایالت فلوریدای آمریکا، میبرد. بخش مهمی از داستان در شهر وایسسیتی، شهری خیالی با الهام از میامی، جریان دارد. بازیکن در محیطی جهانباز قرار میگیرد که میتواند آزادانه در شهر حرکت کند، با شخصیتهای مختلف تعامل داشته باشد و در مأموریتهای متنوع شرکت کند. بخش مهمی از تجربه بازی نیز بر انجام فعالیتهایی استوار است که در دنیای واقعی مصداق رفتارهای مجرمانه محسوب میشوند.
سرقت، خشونت و قانونگریزی؛ هسته اصلی بازی
یکی از مؤلفههای اصلی و مشترکی که در تمام مجموعههای GTA میتوان دید، خشونت است. در این بازیها درگیریهای مسلحانه، استفاده از انواع سلاحهای سرد و گرم، تعقیبوگریزهای خطرناک، ضربوشتم و قتل از جمله رفتارهایی هستند که در جریان مأموریتها و فعالیتهای آزاد بازی مشاهده میشوند. شدت خشونت، نمایش خون و جراحات و قرار گرفتن بازیکن در موقعیتهای متعدد درگیری، میتواند تجربهای نامتناسب برای کودکان و نوجوانان ایجاد کند.
شاید برخی نوجوانان در پاسخ به این انتقاد بگویند که رفتارهای خشونتآمیز در بسیاری از فیلمهای سینمایی، حتی آثار ایرانی، دیده میشود؛ اما نکته مهم، تفاوت بین تماشای خشونت و مشارکت فعال در آن است. در یک فیلم سینمایی، مخاطب ممکن است صحنه سرقت مسلحانه، قتل یا درگیری خیابانی را تماشا کند، اما صرفاً ناظر اتفاقات است و نقشی در اجرای آنها ندارد. در بازیهای تعاملی مانند GTA، شرایط متفاوت است. بازیکن میتواند شخصاً تصمیم بگیرد به فردی حمله کند، سلاحی به دست بگیرد، خودرویی را به سرقت ببرد، پلیس را هدف قرار دهد یا برای فرار از تعقیب نیروهای انتظامی برنامهریزی کند. بنابراین، او صرفاً شاهد یک رفتار مجرمانه نیست، بلکه از طریق کنترل شخصیت بازی، در اجرای آن مشارکت دارد.
در GTA، رفتارهای خلافکارانه و مجرمانه در بسیاری از مواقع به بخش جداییناپذیر سازوکار بازی تبدیل میشوند. بخشی از مأموریتها بر اساس سرقت، درگیری و ارتکاب جرم هستند و حتی در جریان گشتوگذار آزادانه در شهر نیز بازیکن میتواند با انتخاب خود وارد موقعیتهای خشونتآمیز شود. برای مثال، ممکن است در مواجهه با یک رهگذر یا فردی که مانع حرکت او شده است، بهجای عبور از موقعیت، از خودرو پیاده شود و به او حمله کند. به این ترتیب، خشونت و قانونشکنی صرفاً عناصری فرعی در پسزمینه داستان نیستند؛ بلکه در بخشهایی از بازی به ابزار پیشبرد مأموریت و حتی بخشی از سرگرمی بازیکن تبدیل میشوند.
اما بازی صرفا به درگیریهای آشکار و مأموریتهای مجرمانه محدود نمیشود. در برخی سکانسهای GTA 6 نیز نشانههایی از قتل و خشونت پنهان به چشم میخورد؛ جزئیاتی که اگرچه ممکن است در نگاه اول بخشی از فضاسازی داستانی به نظر برسند، اما از نظر محتوایی قابل تأملاند. برای نمونه، در یکی از صحنهها که جیسون مشغول باز کردن گرفتگی لوله خانه مندی است، با انگشت قطعشدهای مواجه میشود که لوله را مسدود کرده است؛ مندی نیز آن را با عجله برمیدارد و پنهان میکند. اما ماجرا به همینجا ختم نمیشود؛ در صندوق عقب خودروی مندی هم وسایلی مشکوک مانند ساطور، سفیدکننده، سیم و چسب پیدا میشود. همچنین در حیاط خانهاش نشانهای شبیه یک قبر تازه وجود دارد.
این جزئیات نشان میدهد که خشونت در GTA 6 تنها به تیراندازی و درگیری مستقیم محدود نیست و در روایت داستان، طراحی محیط و نشانههای بصری بازی نیز حضور دارد. استفاده از اعضای قطعشده بدن، اشاره به قتلهای احتمالی و پنهانکاری درباره آثار جنایت، فضایی را شکل میدهد که در آن خشونت و مرگ به بخشی عادی از جهان بازی تبدیل میشوند. مسئله اینجاست که چنین محتواهایی در کنار امکان مشارکت مستقیم بازیکن در رفتارهای مجرمانه، ضرورت توجه جدیتر به گروه سنی مخاطبان این بازی را مطرح میکند. آیا واقعاً میتوان چنین تجربهای را صرفاً یک سرگرمی بیضرر برای نوجوانان دانست؟

در نهایت، مجموعه GTA با وجود محبوبیت گسترده و قابلیتهای سرگرمکنندهای که دارد، به دلیل مؤلفههای محتوایی خود برای کودکان و نوجوانان مناسب نیست و در رده بازیهای بزرگسالان قرار میگیرد. مسئله GTA صرفاً نمایش خشونت نیست. این مجموعه در طول زمان دامنه وسیعتری از محتواهای حساس را در خود جای داده است؛ از سلاحهای گرم و سرد، خون و جراحت و قتل گرفته تا مواد مخدر، الکل، دخانیات، الفاظ رکیک، محتوای جنسی، برهنگی، روسپیگری، قمار و شوخیهای جنسی و اجتماعی. همین گستردگی و تنوع محتوا در ارزیابی نظام ردهبندی سنی «اسرا» نیز مورد توجه قرار گرفته و مجموعه به دلیل شدت و تنوع محتوای آسیبرسان، در دسته بازیهای ممنوع قرار گرفته است.
یکی از مؤلفههای اصلی و مشترکی که در تمام مجموعههای GTA میتوان دید، خشونت است. اما نسخه جدید این بازی صرفا به درگیریهای آشکار و مأموریتهای مجرمانه محدود نمیشود. در برخی سکانسهای GTA 6 نیز نشانههایی از قتل و خشونت پنهان به چشم میخورد؛ جزئیاتی که اگرچه ممکن است در نگاه اول بخشی از فضاسازی داستانی به نظر برسند، اما از نظر محتوایی قابل تأملاند
از جمله مهمترین مؤلفههای محتوایی این مجموعه میتوان به مواردی از جمله خشونت، قتل، جرم و محتواهای جنسی اشاره کرد. خشونت و قتل ، از همان نسخههای ابتدایی، بخشی از گیمپلی بوده و در طول زمان شکلهای متنوعتری پیدا کرده است. جرم و رفتارهای مجرمانه مثل سرقت خودرو، سرقت مسلحانه، قتل، قاچاق مواد، فرار از پلیس، آدمربایی، باجگیری و فعالیت برای گروههای تبهکار در نسخههای مختلف بازی دیده میشوند. همچنین محتوای جنسی و برهنگی از GTA III به بعد به یکی از عناصر شناختهشده این مجموعه تبدیل شده و در نسخههایی مانند Vice City، San Andreas، GTA IV و GTA V گسترش بیشتری پیدا کرد.
نمایش و اشاره به مصرف مواد مخدر، الکل و دخانیات نیز در قسمتهای مختلف مجموعه وجود داشته است. همچنین استفاده از زبان نامناسب، الفاظ رکیک، شوخیهای جنسی و نمایش رفتارهای ناهنجار نیز از دیگر مؤلفههای محتوایی این بازیهاست. با وجود اینکه نسخه جدید بازی با ریتمی آرامتر و دور از خشونت آغاز میشود، همچنان در همان ساعتهای ابتدایی نیز برخی محتواهای جنسی و بزرگسالانه در آن مشاهده میشود.
در نهایت، محبوبیت یک بازی لزوماً به معنای مناسب بودن آن برای تمام گروههای سنی نیست. GTA نمونه روشنی از محصولی است که میتواند از نظر فنی، گرافیکی، داستانی و سرگرمی در سطح بسیار بالایی قرار داشته باشد، اما همزمان به دلیل محتوای خود نیازمند توجه جدی خانوادهها و نظامهای ردهبندی سنی باشد. شاید مهمترین نکته این باشد که در مواجهه با بازیهای پرطرفدار، نباید صرفاً به میزان محبوبیت، کیفیت گرافیکی یا هیجان آنها توجه کرد. شناخت محتوای بازی، آگاهی از ردهبندی سنی و توجه به تفاوت نیازهای مخاطبان کودک، نوجوان و بزرگسال، بخشی از مسئولیت خانوادهها در دنیای امروز سرگرمیهای دیجیتال است.