خیمه رسانه

ایران پرسمان - کارکرد گفت‌وگویی رسانه دو وظیفه هم‌زمان دارد؛ حفظ تکثر و اختلاف، و حفظ زمینه مشترکی که اختلاف بر روی آن معنا داشته باشد.

یادداشت مهمان، کورش علیانی، فعال فرهنگی: رسانه در جامعه سالم و مردم‌سالار کارکردی گفت‌وگویی دارد. این کارکرد یعنی فراهم‌کردن فضای مشترکی که در آن صداهای متنوع شنیده شوند، با یکدیگر مخالفت کنند، بر هم اثر بگذارند و در همان حال — چنان‌که در یادداشت «دروازه‌ی رسانه» گفتیم — آن‌قدر از واقعیت مشترک فاصله نگیرند که اختلاف و فاصله، گفت‌وگو را ناممکن کند. پس رسانه در این کارکرد فقط اطلاع‌رسان نیست؛ فضایی است که دیدگاه‌ها، منافع، نگرانی‌ها و ایده‌های گوناگون جامعه به عرصه‌ی عمومی وارد می‌شوند.
شکل‌گیری این نظرها دو چیز لازم دارد: اطلاعات و امکان مبادلۀ دیدگاه‌ها. بنابراین، رسانه هم باید زمینه‌ی اطلاعاتی لازم را فراهم کند و هم امکان برخورد و تبادل دیدگاه‌ها را. این دو کار در عمل به هم وابسته اند؛ اطلاعات بدون امکان بحث، به انباشت خاموش بدل می‌شود و بحث بدون اطلاعات کافی، به تبادل سطحی نظرها تقلیل می‌یابد.
کارکرد گفت‌وگویی بر نگاه کثرت‌گرایانه استوار است. البته که برای کثرت‌گرایی لازم نیست هر رسانه‌ای موظف باشد همۀ دیدگاه‌ها را بازتاب دهد؛ مهم این است که مجموعۀ نظام رسانه‌ای امکان حضور صداهای متنوع را فراهم کند. پس معیار سنجش، خودِ یک رسانۀ منفرد نیست، بلکه کل شبکۀ رسانه‌ای است؛ شبکه‌ای که اگر بخشی از آن صدایی را حمل نکند، رسانه‌های دیگر باید بتوانند آن را در معرض شنیدن قرار دهند. گردش دیدگاه‌ها از جامعه به رسانه و از رسانه به جامعه، تنوع فکری و کیفیت بحث عمومی را افزایش می‌دهد. سیاستمداران نیز از این طریق می‌توانند دیدگاه‌ها و نگرانی‌های شهروندان را بشناسند و در تصمیم‌گیری خود لحاظ کنند. در جریان گفت‌وگو است که اغلب روشن می‌شود چه اطلاعاتی اهمیت دارد. همچنین انتخاب این که کی سخن بگوید و کی نگوید، بر این که چه موضوع‌ها و اطلاعاتی برجسته شوند اثر می‌گذارد.
گفت‌وگو لزوماً آرام و بی‌تنش نیست. اختلاف و تعارض بخشی طبیعی از سیاست است، به شرط آن که طرف مقابل همچنان مشارکت‌کننده باشد، نه جنگ‌جو. حتی طنز، هجو، کنایه، و بیان عاطفی نیز می‌توانند در شکل‌گیری نظر و پیشبرد گفت‌وگو نقش داشته باشند. اما امکان فنیِ صحبت کردن، هرچند مهم است، برای مشارکت واقعی کافی نیست. افراد و گروه‌ها باید امکان ورود به فضای عمومی، دیده‌شدن و شنیده‌شدن داشته باشند. گروه‌های مختلف، مخصوصا اقلیت‌ها، ممکن است به فضاهای ارتباطی ویژه‌ای نیاز داشته باشند تا بتوانند دیدگاه‌های خود را ارائه دهند. در عین حال اکثریت فرودست و خاموش را نیز نمی‌توان نادیده گرفت. امکان زیادی دارد که صدای بلند اقلیت‌های مسلط و قدرتمند به‌جای صدای اکثریت جا زده شود. همچنین اگر گروه‌های هم‌صدا به جزیره‌های کاملاً جدا از یکدیگر تبدیل شوند، گفت‌وگوی عمومی تضعیف می‌شود.
برای ایجاد امکان اختلاف واقعی، وجود حداقلی مشترک از واقعیت‌های پذیرفته‌شده ضروری است. بدون این زمینۀ مشترک، اختلاف نه به گفت‌وگو، بلکه به انکار یکدیگر و فروپاشی بحث عمومی می‌انجامد. بنابراین کارکرد گفت‌وگویی رسانه دو وظیفۀ هم‌زمان دارد؛ حفظ تکثر و اختلاف، و حفظ زمینۀ مشترکی که اختلاف بر روی آن معنا داشته باشد. اگر رسانه فقط یکی از این دو را برجسته کند — یا فقط کثرت را بدون زمینۀ مشترک، یا فقط وحدت را بدون تکثر — کارکرد گفت‌وگویی رسانه شکل نمی‌گیرد یا آسیب می‌بیند.