ایران پرسمان - در مراسمهای شادی، گُلوَنی با رنگهای شاد و به صورتی بلند در پشت سر بسته میشد. اما در مقابل، در مراسمهای غم و عزاداری، این سربند به شکلی کوتاه، جمع و با رنگهای تیره استفاده میشد.
به گزارش خبرنگار مهر، مردمان قوم لر که از قدیمیترین اقوام ایرانی هستند، همواره به غیرت، عزت و پایبندی به هویت و فرهنگ قومی شناخته میشوند. از ویژگیهای این قوم، پوشاک آنان است. اجزای پوشاک زنان و مردان لرستان، هرکدام نشانهای برای معرفی هویت و فرهنگ قوم خود محسوب میشود. چراکه پوشاک تنها کارکرد پوشاندن را ندارد، بلکه در رنگ، نقش، نماد و حتی نوع استفاده از آن میتوان نشانههایی از فرهنگ، باور، آیین و سبک زندگی یک جامعه را دید.
«گُلوَنی» نیز یکی از اجزای پوشاک سنتی مردمان این قوم است که فقط یک سربند و تکهای پارچه معمولی نیست بلکه بخشی از فرهنگ و هویت و درواقع زبان بصری قوم لر است. در نقشها و رنگهای آن، میتوان نشانههایی از طبیعت، باورها و فرهنگ مردم لر را دید و حتی شیوه بستن آن در موقعیتهای مختلف، بخشی از سنتهای پوششی این قوم را نشان میدهد. با این حال، استفاده از پوشاک سنتی اقوام در زندگی امروزه کمرنگتر شده و گُلوَنی نیز از این روند بی نصیب نمانده است.
این در حالی است که نقشها، رنگها و ویژگیهای بصری این پوشش میتوانند ظرفیتی برای صنایع فرهنگی و طراحی محصولات امروزی ایجاد کنند. به عبارت سادهتر با شناخت و فهم ریشه و معنای فرهنگی آن میتوان از نقوش و ویژگیهای بصری این سربند در قالبهای جدید امروزی استفاده کرد. اما متأسفانه امروزه نهتنها به معنا و مفاهیم نهفته در پوششهای اقوام ایرانی توجهای نمیشود، بلکه این نوع پوششها در سبک زندگی مدرن امروزی کنار گذاشته شده. در نتیجه، بخشی از نشانهها، نمادها و روایتهای فرهنگی که در تار و پود این پوششها هستند، در معرض فراموشی قرار گرفتند.
سربندی که نمادی از عزت و اصالت قومی است
گُلوَنی یک نوع سربند یا روسری چهارگوش با نقشهای سنتی است که در گذشته از ابریشم طبیعی تولید میشد. این سربند از پوششهای زنان لر و لک بوده که در طول تاریخ، زنان و مردان لر از آن به عنوان پوشش سر استفاده میکردند. در بعضی منابع تاریخی، پیشینه روسری گُلوَنی به دورههای باستانی و حتی دوره ماد و هخامنشی نسبت داده شده است. همچنین در بعضی نقشبرجستهها و آثار تاریخی، تصاویری از پوشش زنان لرستان با سربندهای امروزی زنان دیده شده و از همین رو، گُلوَنی را میتوان از قدیمیترین پوشش زنان این منطقه دانست. زنان لر در گذشته «کَت» و گُلوَنی را با هم استفاده میکردند، به صورتی که کَت را زیر گُلوَنی میبستند تا موهای سر بهخوبی پوشیده شود. در این سبک، پوشش اصلی سر کَت محسوب میشد و گُلوَنی بیشتر به عنوان زینت روی آن قرار میگرفت. این روسری یا سربند سنتی، پیشینهای چندصدساله یا به گفته برخی منابع تاریخی پیشینهای چندهزارساله دارد که در فرهنگ لرها به عنوان نمادی از عزت، اصالت و هویت قومی شناخته میشود.
شیوههای مختلف بستن گُلوَنی چه معنایی دارد؟
بستن گُلوَنی روی سر، آداب ویژهای داشته و با توجه به مراسمی که زنان در آن حضور پیدا میکردند، نوع گره، میزان جمع یا باز بودن سربند، نقوش، قابهای روی پارچه و همچنین کوتاهی یا بلندی گُلوَنی در پشت سر، تغییر میکرده است. در مراسمهای شادی، گُلوَنی با رنگهای شادتر و به صورتی بلندتر در پشت سر بسته میشد. اما در مقابل، در مراسمهای غم و عزاداری، این سربند به شکل کوتاهتر، جمعتر و با رنگهای تیرهتر استفاده میشد. همچنین شیوه بستن این سربند در مناطق شهری و روستایی نیز متفاوت بود و در نوع شهری، سربند معمولاً جمعتر و کوتاهتر از نوع روستایی بسته میشد. بنابراین، شیوه بستن گُلوَنی صرفاً یک انتخاب معمولی نبوده، بلکه میتوانسته موقعیت، نوع مراسم و فضای اجتماعی حضور فرد را نشان دهد.
نقشهای گُلوَنی ، زبان بصری باورها و فرهنگ قوم لر
گُلوَنی فقط یک تکه پارچه معمولی نیست، بلکه نمایانگر بخشی از هویت فرهنگی، آیینها و باورهای قوم لر است. شکل، رنگ، جنس و نقوش این سربند در طول زمان تحت تأثیر باورها، آداب و رسوم، مذهب، شرایط اقلیمی و سبک زندگی مردم منطقه شکل گرفته. در نقوش گُلوَنی، ترکیبی از تصاویر گیاهی، حیوانی، انتزاعی و حتی ابزارهای مرتبط با بافندگی وجود دارد. بسیاری از این نقشها ریشه در طبیعت و باورهای مردم دارند. مردم لرستان در گذشته ارتباط زیادی با نقوش هندسی داشتند و شکلهای هندسی برای آنان با مفاهیمی مرتبط با آسمان، نعمت و برکت همراه بوده. به همین دلیل، استفاده از این نقوش در گُلوَنی رواج داشته. در نقشهای سنتی گُلوَنی، سادگی و ویژگیهای بصری خاصی وجود دارد اما با گسترش صنعت پارچهبافی، برخی نقوش هنری در دوره صفوی، مانند لچک، ترنج و اسلیمی وارد طراحیهای گُلوَنی شدند که در نمونههای بعدتر این سربند ماندنی شد.
در طراحی گُلوَنی، حاشیههایی دیده میشودکه به دو شکل قاب مربعی کوچک و بزرگ است. این دو قاب از نظر ابعاد، طرح، نقوش و حتی کاربرد، با توجه به موقعیت جغرافیایی و اجتماعی تفاوت داشته. قاب مربعی کوچک که از ترکیب خطوطی ساده، طرحهایی سهشاخهای با ساقه یا دسته مشترک ایجاد شده بیشتر در مناطق لرستان و ایلام دیده میشود. قاب مربعی بزرگ بخش اصلی سربند گُلوَنی را شکل میدهد. در بعضی نمونهها، حاشیه تزئینی این قاب از چند نقش تشکیل شده که به دلیل شباهت آن با «سر کلاغ»، آن را «پرکلاغی» نامیدند. در برخی نمونههای دیگر، نقش حیوانی پرنده حذف شده و به جای آن از نقشهای انتزاعی شبیه نقوش گیاهی استفاده شده.
یکی از نقشهای قابل توجه در گُلوَنی، نقش پرنده است. پرنده معمولا به معنای آزادی، آسمان، پیامرسانی و جاودانگی بوده. همچنین نقش درخت سرو از نقشهایی است که در طراحی سربند گُلوَنی زیاد دیده میشود. سرو به دلیل همیشهسبز بودن و مقاومت در برابر سختیها، در باورهای اساطیری و فرهنگی به عنوان نماد زندگی، ماندگاری و جاودانگی شناخته شده. راستقامتی و مقاومت سرو در برابر طوفان نیز باعث شده این درخت در برخی روایتها با مفاهیمی مانند مردانگی و ایستادگی معنا پیدا کند. بتهجقه نیز یکی دیگر از نقشهای گُلوَنی است. درباره خاستگاه و معنای این نقش، نظرات مختلفی وجود دارد. یکی از دیدگاههای معروف این است که بتهجقه، شکل انتزاعی سرو است. سروی که در اثر باد خم شده اما نشکسته است و از این منظر میتواند نمادی از فروتنی در کنار سربلندی و ایستادگی باشد.
انتخاب رنگ در گُلوَنی فقط جنبه زیباییشناختی ندارد و میتواند تحت تاثیر باورهای اجتماعی و فرهنگی شکل بگیرد. رنگ اصلی و زمینه سربند گُلوَنی سیاه است و نقشهای تزئینی آن با رنگهای سفید، قرمز و سبز روی آن قرار گرفتند. در برخی مطالعات مردمشناختی، رنگ سیاه را نجابت و وقار زنان معنا کردند بهطوری که حتی امروزه زنان مسن منطقه در استفاده از این پوشش، بیشتر رنگ سیاه را استفاده میکنند. در مقابل، استفاده از رنگهای سرخ و سفید با زمینه تیره، تضاد بصری ایجاد میکند و باعث برجستهشدن نقشها میشود. با این حال، این سربند یا روسری امروزه دیگر مثل گذشته به عنوان پوشش اصلی و روزمره زنان لر نیست و شاید بیشتر در مراسمها، برنامههای فرهنگی و مناسبتهای خاص استفاده شود. در حالی که هر رنگ، نقش، شیوه بستن و حتی نوع استفاده از این سربند، بخشی از فرهنگ مردم لر نشان میدهد. از همین رو نقشها، رنگها و شیوه استفاده از آن همچنان میتواند منبعی باشد برای بازآفرینی هویت فرهنگی در طراحیهای امروزی اما به شرط آنکه به یک نقش تزئینی صرف تبدیل نشود و معنا و ریشه فرهنگی آن نیز حفظ شود.
