ایران پرسمان - اکو ایران /متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
تهران ممکن است در ازای دریافت امتیازات ملموس از سوی آمریکا، حاضر باشد دریچه‌ای کوچک برای مذاکره بگشاید، اما بعید است که مهم‌ترین اهرم‌های چانه‌زنی هسته‌ای خود را از همان ابتدا واگذار کند.
مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، اعلام کرده که «هیچ نیازی» به بازگشت به عملیات‌های رزمی گسترده وجود ندارد، زیرا به ادعای او، تحریم‌ها و محاصره دریایی اعمال‌شده توسط دولت آمریکا، هزینه‌های سنگین و کافی را بر اقتصاد ایران تحمیل کرده است. اظهارات روبیو یک روز پس از آن بیان شد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، از وجود «روندی مثبت برای دستیابی به توافقی» جهت بازگشایی تنگه هرمز و محدود کردن برنامه هسته‌ای ایران سخن گفت. ترامپ روز دوشنبه پس از دیدار با شیخ محمد بن عبدالرحمن آل ثانی، نخست‌وزیر قطر، در کاخ سفید به خبرنگاران گفت که جنگی که او در اواخر فوریه آغاز کرده بود، «عملاً به پایان رسیده است».
به نوشته المانیتور، به گفته وزیر خارجه ایالات متحده، این کشور بابت خسارات جنگی به ایران غرامتی پرداخت نخواهد کرد؛ بدین ترتیب، یکی از شروط اعلام‌شده از سوی تهران برای پایان دادن به جنگی که بیش از هشت ماه به طول انجامیده، رد شد. روبیو گفت: «ما پولی پرداخت نخواهیم کرد. ایران خواستار دریافت غرامت است، در حالی که خود آن‌ها باید غرامت بپردازند؛ چرا که عامل بی‌ثباتی در منطقه، آن‌ها بوده‌اند». روبیو روز سه‌شنبه، پس از نشست وزرای خارجه گروه هفت (G7) در پاریس، به خبرنگاران گفت: «آن‌ها خواستار دریافت محموله‌های نقدی [کلان] هستند، اما رئیس‌جمهور به‌صراحت اعلام کرده که چنین اتفاقی نخواهد افتاد».
در ماه آوریل، تهران برآورد کرد که کشور از آغاز جنگ تاکنون متحمل دست‌کم ۲۷۰ میلیارد دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم شده است؛ رقمی که معادل بیش از نیمی از تولید ناخالص داخلی (GDP) ایران است. برآورد می‌شود که ایران بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار در حساب‌هایی در کشورهای مختلف، از جمله هند، قطر، عراق و ژاپن دارد؛ مبلغی که بخش عمده‌ای از آن پس از خروج ترامپ از توافق هسته‌ای در سال ۲۰۱۸ و اعمال مجدد تحریم‌های گسترده، انباشته شده است.
انتخاب گزینه سوم؟
در این شرایط، منابع آگاه به باراک راوید، گزارش‌گر آکسیوس گفته‌اند که روبیو روز سه‌شنبه در پاریس در دیدار با همتایان خود از گروه هفت (G7) گفته که ترامپ گزینه‌هایی همچون از سرگیری جنگ با ایران یا دستیابی به توافق را بررسی کرده، اما در نهایت گزینه سومی را برگزیده است: تسلیم ایران از طریق فشار اقتصادی.
روبیو روز سه‌شنبه در نشستی محرمانه در پاریس با وزرای امور خارجه کشورهای گروه هفت، سیاست ایالات متحده در قبال ایران را تشریح کرد. به گفته سه نفر از حاضران در این جلسه، روبیو گفت: «رئیس‌جمهور تنها دو گزینه پیش رو ندارد؛ یعنی صرفاً بازگشت به جنگ یا امضای یک توافق صلح مضحک. ما تن به توافقی احمقانه نخواهیم داد. گزینه سومی که در اختیار داریم، ادامه دادن به همین رویکرد فعلی است.»
مقامات آمریکایی می‌گویند روبیو در کنار اسکات بسنت (وزیر خزانه‌داری)، جان رتکلیف (رئیس سیا) و جرد کوشنر (مشاور و داماد ترامپ)، از جمله اعضای تیم امنیت ملی ترامپ بوده که بر اجرای «استراتژی خفه‌سازی» (فشار حداکثری) اصرار داشته‌اند. این گروه با از سرگیری جنگ مخالف بودند و باور نداشتند که مواضع فعلی ایران بتواند به توافقی منجر شود که تأمین‌کننده منافع ایالات متحده باشد؛ از همین رو، آن‌ها برای پیشبرد گزینه سوم تلاش می‌کردند.
به نوشته راوید، روبیو نسبت به احتمال دستیابی به یک گشایش دیپلماتیک، عمیقاً بدبین است. او پس از نشست گروه هفت (G7) به خبرنگاران گفت: «ایران خیلی دوست دارد به توافق برسد. مشکل اینجاست که شرایطی که آن‌ها همچنان مطرح می‌کنند، مضحک است. یعنی در حال حاضر، آن‌ها حتی جدی هم نیستند.»
با این حال، به گفته یک مقام آمریکایی، برخی از متحدان ایالات متحده — از جمله ترکیه، عراق و پاکستان — نسبت به قصد ترامپ برای تداوم و طولانی‌تر کردن فشار اقتصادی، ابراز نگرانی کرده‌اند. این مقام گفت که این متحدان نگرانند که فشارهای آمریکا برای قطع روابط تجاری با ایران — که شامل توقف پروازها و بستن مرزها می‌شود — موجب بی‌ثباتی در کشورهای خودشان گردد.
به نظر می‌رسد مسیری که ترامپ در پیش گرفته، کاملاً در تضاد با خواست ایران برای پایان دادن به وضعیت موجود — یعنی حالت «نه جنگ، نه توافق» — و تعیین تکلیف نهایی جنگ است و اگر بن‌بست فعلی ادامه یابد و فشارها بر ایران تشدید شود، ممکن است تهران این وضعیت را به عنوان چراغ سبزی برای انجام حملات تهاجمی‌تر در منطقه — با هدف درهم‌شکستن وضعیت موجود — تلقی کند. دنی سیترینوویچ، کارشناس مسائل ایران در «شورای آتلانتیک» گفت: «ایران قصد ندارد صرفاً به پذیرش این وضعیت برای مدتی نامحدود ادامه دهد. تهران ممکن است به این نتیجه برسد که افزایش هزینه‌های اقتصادی و امنیتی برای واشنگتن و شرکای منطقه‌ای آن، تنها راه وادار کردن آمریکا به تغییر سیاست‌هایش است. خطر آشکار است: ایران تنش را تشدید می‌کند، واشنگتن پاسخ می‌دهد و هر دو طرف خود را درگیر رویارویی نظامی دیگری می‌بینند که لزوماً هیچ‌یک خواهان آن نبوده‌اند.»
گره کور هسته‌ای
در این شرایط، به نظر می‌رسد در حالی که تلاش‌های دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ شتاب گرفته و سخن از صلح در میان است، هر دو طرف با تأکید بر آمادگی نیروهای نظامی خود، به این نکته نیز اشاره کرده‌اند که ایران هدف حمله قرار گرفته است. ترامپ گفته که ایالات متحده «با بهترین تجهیزاتی که تاکنون ساخته شده، کاملاً مسلح و آماده‌باش است»؛ اما افزود که احتمالاً نیازی به استفاده از این تجهیزات نخواهد بود، چرا که مذاکرات با تهران «بسیار خوب پیش می‌رود» و در مقابل تهران صراحتا خواهان پایان وضعیت «نه جنگ، نه صلح» است.
به نوشته الجزیره، به نظر می‌رسد برنامه هسته‌ای ایران، در کانون اختلافات میان تهران و واشنگتن برای رسیدن به یک توافق قرار دارد. در این شرایط، در حالی که ایران اعلام کرده که تعهدات خود ذیل «پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای» (NPT) را به حالت تعلیق درنیاورده، اما انجام بازرسی‌های گسترده بین‌المللی از تأسیسات هسته ای ایران همچنان دور از دسترس به نظر می‌رسد.
به گقته علی واعظ، معاون مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در گروه بین‌المللی بحران، تهران یک پای خود را درون «پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای» نگه داشته و پای دیگرش را در نزدیکی درِ خروج قرار داده است. او به شبکه الجزیره گفت: «اجازه دادن به بازرسی‌ها در بوشهر، اقدامی کم‌هزینه است که با هدف زنده نگه داشتن دیپلماسی و دور کردن تندروها طراحی شده؛ و در عین حال، اهرم فشار ایران را در خصوص تأسیسات هسته‌ای زیرزمینی که از اهمیت بیشتری برخوردارند، حفظ می‌کند.»
سید حسین موسویان، پژوهشگر مهمان در دانشگاه پرینستون و مذاکره‌کننده پیشین هسته‌ای ایران، اظهار داشت که موضع ایران «نشان‌دهنده تفاوتی است میان پایبندی به تعهدات ذیل پیمان NPT و اجازه بازرسی از تأسیساتی که هدف بمباران قرار گرفته‌اند». موسویان گفت که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی پروتکل بازرسی مشخصی برای تأسیسات هسته‌ای آسیب‌دیده در حملات نظامی ندارد. وی خاطرنشان کرد که نگرانی ایران این است که دسترسی آژانس به سایت‌های حساس، منجر به انتقال اطلاعات به ایالات متحده و اسرائیل شود؛ اطلاعاتی که می‌تواند در حملات احتمالی آینده مورد استفاده قرار گیرد. او افزود: «تهران محدود کردن بازرسی‌های گسترده‌تر را نه لزوماً به منزله رد تعهدات خود در چارچوب NPT، بلکه به عنوان یک مسئله امنیتی تلقی می‌کند.»
فراتر از توافق قاهره؛ واگذاری مهم‌ترین اهرم فشار؟
به گفته واعظ: «تهران ممکن است در ازای دریافت امتیازات ملموس از سوی آمریکا، حاضر باشد دریچه‌ای کوچک [برای مذاکره] بگشاید، اما بعید است که مهم‌ترین اهرم‌های چانه‌زنی هسته‌ای خود را از همان ابتدا واگذار کند. یک توافق مقدماتی می‌تواند به‌طور بالقوه راه را برای بازرسی‌های محدود و مرحله‌بندی‌شده، بر اساس «توافق قاهره» (مورخ ۲۰۲۵) میان ایران و آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، هموار سازد».
این توافق چند ماه پس از آن حاصل شد که ایالات متحده و اسرائیل در جریان جنگ ۱۲ روزه در ژوئن ۲۰۲۵، تأسیسات هسته‌ای ایران را بمباران کردند. بر اساس این توافق، قرار بود دسترسی بازرسان آژانس به تمام تأسیسات ایران احیا شود، مشروط بر اینکه شورای عالی امنیت ملی ایران برای هر مورد به‌طور جداگانه مجوز صادر کند. اما این توافق هرگز اجرایی نشد و پس از آن تنش‌هایی بروز کرد که منجر به حمله مجدد آمریکا و اسرائیل به ایران در تاریخ ۲۸ فوریه شد. به گفته واعظ: «احیای شفافیت معنادار در برنامه هسته‌ای ایران، نیازمند توافقی گسترده‌تر است که موضوعات مربوط به غنی‌سازی، ذخایر مواد هسته‌ای و لغو تحریم‌ها را در بر گیرد».
با این حال، موسویان اظهار داشت که تهران به چیزی فراتر از یک توافق مقدماتی، نظیر «توافق قاهره»، نیاز دارد. او گفت: «چنین همکاری‌ای مستلزم توافقی جامع است که به مسائل کلی امنیتی و هسته‌ای بپردازد؛ بدون وجود چنین توافقی، انجام بازرسی‌ها در سایت‌های بمباران‌شده بعید به نظر می‌رسد.»
بازگشت جنگ تمام عیار؟
یک تحلیلگر سیاسی به الجزیره گفته: «هیچ تضمینی برای یک گشایش دیپلماتیک وجود ندارد، اما هزینه‌های سیاسی و راهبردیِ تشدید تنش‌ها همچنان رو به افزایش است و همین امر احتمال وقوع دور دیگری از جنگ را کمتر می‌کند. در نهایت، ترامپ باید تصمیم بگیرد که آیا پایان جنگ از طریق مذاکره را می‌پذیرد یا اینکه به درگیری‌ای ادامه می‌دهد که حمایت سیاسی از آن روز به روز کمتر می‌شود» و از سوی دیگر به رغم خواسته ظاهری ترامپ، حفظ وضعیت کنونی به شکل پایدار و بلندمدت چندان قابل تصور نمی‌رسد.
بدین ترتیب، جمهوری اسلامی ایران در حالی که دستیابی به یک «گشایش» را دور از دسترس می‌بیند، خود را برای تشدید تنش‌ها آماده می‌کند. اکنون به نظر می‌رسد حملات آمریکا علیه اهداف در تنگه هرمز و جزیره قشم به امری روزمره تبدیل شده است. تهران نیز در واکنش به این اقدامات، هواگردهای آمریکایی را سرنگون و کنترل تردد دریایی در این آبراه حیاتی را در دست گرفته است. در همین حال، انتظار می‌رود که گروه ضربت ناو هواپیمابر یو‌اس‌اس تئودور روزولت و همچنین «سیزدهمین واحد اعزامی تفنگداران دریایی ایالات متحده» به همراه «گروه آمادگی آبی‌‌خاکی جزیره ماکین» تا اواخر ماه جاری میلادی به خاورمیانه برسند.
محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی، روز دوشنبه واشنگتن را به انتشار «اخبار جعلی» درباره مذاکرات احتمالی متهم کرد و خواستار آن شد که ایالات متحده هفت شرط تهران، از جمله رفع محاصره دریایی و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران را بپذیرد. به گفته حمیدرضا عزیزی، تحلیلگر ارشد مسائل ایران در گروه بین‌المللی بحران، پذیرش این شروط برای دولت ترامپ «هزینه بسیار سنگینی» در پی خواهد داشت.
او به شبکه الجزیره گفت: «دستیابی به یک توافق دیپلماتیک بدون گرفتن امتیازات هسته‌ای از ایران، به منزله پذیرش شکست خواهد بود و به نظر می‌رسد آمریکایی‌ها تمایلی به پذیرش چنین چیزی ندارند. کشورهای منطقه، به‌ویژه قطر، سخت در تلاشند تا این شکاف را پر کنند؛ اما هنوز هیچ نشانه‌ای از گشایش در این مسائل دیده نمی‌شود». به باور عزیزی، برای خروج از این بن‌بست، ممکن است ترامپ دست به «حمله‌ای بزرگ اما عمدتاً نمادین علیه تأسیسات هسته‌ای ایران» بزند تا بتواند ادعای پیروزی کرده و به جنگ پایان دهد؛ حتی اگر ایرانی‌ها آماده باشند که در پاسخ، سطح تنش را بالا ببرند.
سناریوی دیگر می‌تواند ادامه محاصره دریایی بنادر ایران توسط ایالات متحده باشد، به این امید که امتیازات بیشتری از تهران گرفته شود. به گفته عزیزی، اگرچه این گزینه ممکن است برای ایالات متحده و متحدانش در خلیج فارس کم‌هزینه‌تر به نظر برسد، اما ذاتاً ناپایدار است؛ زیرا تهران به‌صراحت اعلام کرده که این محاصره را ادامه جنگ تلقی می‌کند. این تحلیلگر گفت: «تنها مسئله زمان مطرح است تا ایرانی‌ها تصمیم بگیرند سطح تنش را به‌طور قابل‌توجهی علیه نیروهای دریایی آمریکا که در این محاصره نقش دارند، بالا ببرند. هنوز مشخص نیست که آن‌ها تا چه حد توانایی فنی برای هدف قرار دادن ناوهای جنگی آمریکا را دارند، اما با توجه به سرعت پیشرفت برنامه موشکی ایران، نمی‌توان این احتمال را نادیده گرفت. و اگر چنین اتفاقی بیفتد، ممکن است در نهایت گرفتار همان سناریوی جنگ تمام‌عیار و گسترده‌ای شویم که همه، از جمله خود ایالات متحده، سعی داشته‌اند از آن اجتناب کنند.»