ایران پرسمان - سال‌ها شب‌های فاطمیه برای رهبر شهید، شب‌های طلب رزق و توشه گرفتن از روضه مادر بود؛ امسال اما در نخستین فاطمیه پس از شهادتش، مجلس در جوار مقتل او در خیابان کشور دوست برپا می‌شود.
خبرگزاری مهر، گروه فرهنگ و ادب، زینب آزاد : بعضی مجلس‌ها را باید با جای خالی آدم‌ها به خاطر سپرد. امسال، وقتی چراغ مجلس فاطمیه روشن می‌شود و صدای روضه در خیابان کشور دوست می‌پیچد، یک جای خالی بیش از هر چیز به چشم می‌آید؛ جای مردی که سال‌ها در شب‌های عزای حضرت زهرا(س) حاضر می‌شد، پای روضه می‌نشست و آن‌گونه که از او نقل شده، رزق سال کشور را از همین شب‌ها می‌گرفت. امسال مجلس برپاست، نام حضرت مادر بر زبان مداحان جاری است و عزاداران گرد هم می‌آیند؛ اما آن کسی که سال‌ها یکی از مشتاقان این مجلس بود، دیگر میان حاضران نیست. این نخستین فاطمیه‌ای است که او در آن حضور ندارد؛ نخستین سالی که باید از دلتنگی برای مردی گفت که خود، شب‌های فاطمیه را پناه و مأمن می‌دانست.
مراسم امسال هم در زینبیه و در جوار محل شهادت رهبر شهید، در خیابان کشور دوست برگزار می‌شود؛ همان‌جا که نامش با آخرین لحظات زندگی او گره خورده است. چه نسبتی میان این مکان و مجلس عزای حضرت زهرا(س) برقرار شده است؟ در یک سو، نام بانویی است که قرن‌هاست شیعیان در سوگ غربت و مظلومیتش می‌نشینند و در سوی دیگر، یاد مردی که سال‌ها در همین سوگ اشک می‌ریخت و اکنون محل شهادتش میزبان مجلس عزای اوست. این هم‌جواری، بی‌آنکه نیازی به توضیح و تصویرسازی داشته باشد، خود حامل اندوهی سنگین است؛ فاطمیه در جایی برپا می‌شود که امسال برای بسیاری از حاضران، یادآور فقدانی تازه است.
برای درک تفاوت این مجلس با سال‌های گذشته، باید به عقب برگشت؛ به شب‌هایی که حسینیه امام خمینی(ره) در ایام فاطمیه میزبان عزاداران بود و رهبر شهید در میان آنان حضور داشت. سال گذشته، در آستانه ایام شهادت حضرت زهرا(س)، مراسم عزاداری از جمعه‌شب ۳۰ آبان آغاز شد. هزاران نفر از اقشار مختلف مردم در حسینیه گرد هم آمدند؛ حجت‌الاسلام رحیم شرفی سخن گفت و سعید حدادیان در رثای حضرت زهرا(س) مرثیه‌خوانی کرد. شب دوم، حجت‌الاسلام علی علیزاده درباره رویارویی حق و باطل و جایگاه محبت حضرت زهرا(س) سخن گفت و محمدرضا بذری با قرائت اشعار و نوحه‌خوانی، مجلس را به سوگ بانوی دو عالم پیوند زد.
شب سوم، هم‌زمان با شب شهادت حضرت زهرا(س)، مجلس با حضور مردم و جمعی از مسئولان از جمله سران سه قوه برگزار شد. حجت‌الاسلام ناصر رفیعی درباره مدیریت زمان در سیره حضرت فاطمه(س) سخن گفت و میثم مطیعی مرثیه‌خوانی کرد. در شب چهارم نیز حجت‌الاسلام مسعود عالی به تبیین جایگاه حضرت زهرا(س) در پاسداری از جبهه حق پرداخت و محمود کریمی در سوگ صدیقه طاهره(س) خواند. مراسم در شب پنجم، با حضور هزاران نفر از عزاداران فاطمی به پایان رسید؛ شبی که مهدی رسولی با اشعاری در وصف مقام مادر مرثیه‌خوانی کرد.
این‌ها فقط فهرستی از نام سخنرانان و مداحان یا گزارشی از تعداد شب‌های برگزاری مراسم نیست. پشت هر کدام از این شب‌ها، تصویری از یک آیین تکرارشونده قرار دارد؛ جمعی که هر سال در ایام فاطمیه به حسینیه می‌آمدند، پای سخنرانی می‌نشستند، روضه می‌شنیدند و در سوگ دختر پیامبر اشک می‌ریختند. رهبر شهید نیز در میان همین جمع حضور داشت. آنچه امسال این خاطره را دگرگون می‌کند، نه تغییر نام سخنران یا مداح است و نه تفاوت برنامه‌ها؛ مسئله، نبودن کسی است که حضورش برای این مجلس معنایی ویژه داشت.
شاید مهم‌ترین نشانه این دلبستگی را باید در جمله‌ای جست‌وجو کرد که از او نقل شده است: «من رزق سال کشور را در شب‌های فاطمیه می‌گیرم.» این جمله، بیش از آنکه یک اظهار ارادت معمول به حضرت زهرا(س) باشد، دریچه‌ای به جهان اعتقادی اوست. کسی که بار مسئولیت یک کشور را بر دوش دارد، از میان همه روزها و شب‌های سال، برای دریافت رزق به مجلس روضه پناه می‌برد. رزق در این تعبیر، دیگر تنها نان و معاش و گشایش‌های روزمره نیست؛ معنایی وسیع‌تر دارد، از جنس برکت، توفیق، آرامش و نیرویی که انسان برای ادامه راه به آن نیازمند است.
در نقل این خاطره آمده است که پس از یکی از مجالس فاطمیه، فردی با اشاره به وضعیت جسمی رهبر انقلاب از او پرسیده بود چرا با وجود کسالت، این اندازه برای حضور در مراسم وقت می‌گذارد و از ابتدا تا انتهای مجلس می‌نشیند و به روضه‌ها گوش می‌دهد. پاسخ او همین بود: «آنها نمی‌دانند؛ من رزق سال کشور را در شب‌های فاطمیه می‌گیرم.» در این پاسخ، نکته‌ای ظریف وجود دارد. او مجلس را صرفاً یک برنامه مذهبی یا وظیفه تشریفاتی نمی‌دید؛ به آن به چشم فرصتی برای طلب چیزی نگاه می‌کرد که از محاسبات عادی زندگی به دست نمی‌آید. گویی باور داشت در میان همین اشک‌ها و ذکر مصیبت‌ها، می‌توان برای روزهای دشوار پیش رو توشه‌ای برداشت.
این تعبیر، وقتی در کنار مسئولیت‌های سنگین او قرار می‌گیرد، معنای بیشتری پیدا می‌کند. آدمی که باید درباره سرنوشت جمع بزرگی از مردم تصمیم بگیرد، در برابر مصیبت حضرت زهرا(س) خود را نیازمند می‌بیند؛ نیازمند برکتی که از مجلس روضه می‌طلبد. شاید راز ماندگاری آن جمله نیز همین باشد: اعترافی بی‌پیرایه به اینکه هیچ جایگاهی، انسان را از نیاز به دستگیری و توسل بی‌نیاز نمی‌کند. گاهی آنچه برای ادامه دادن لازم است، نه در اتاق‌های تصمیم‌گیری پیدا می‌شود و نه در محاسبه توانایی‌ها و امکانات؛ باید آن را در جایی جست که انسان بتواند از هیاهوی مسئولیت فاصله بگیرد و با تمام وجود، شنونده یک روضه باشد.
حالا آن جمله در فاطمیه امسال معنایی تلخ‌تر پیدا می‌کند. کسی که می‌گفت رزق سال کشور را از شب‌های فاطمیه می‌گیرد، دیگر در این شب‌ها میان عزاداران نیست. سال گذشته، مردم در حسینیه امام خمینی(ره) گرد هم آمدند و او نیز در همان مجلس حضور داشت؛ امسال، مجلس در جوار مقتل او برپا می‌شود. سال گذشته، صدای مرثیه‌خوانان در حسینیه می‌پیچید و او در میان حاضران بود؛ امسال، همان صداها برای جمعی از عزاداران با خاطره غیبت او همراه خواهد شد. این تفاوت، تفاوت کوچکی نیست. یک آیین سالانه، ناگهان به نقطه‌ای در تاریخ تبدیل شده است که پیش و پس از خود را از هم جدا می‌کند.
اما فاطمیه فقط به همین دلتنگی تازه محدود نمی‌شود. خود این ایام، از آغاز با روایت فقدان و غربت همراه بوده است. در حافظه شیعه، خانه پیامبر(ص) پس از رحلت او دیگر همان خانه سابق نیست. دختر پیامبر در فاصله‌ای کوتاه با فقدان پدر و حوادثی روبه‌رو می‌شود که زندگی‌اش را دگرگون می‌کند. از همین روست که هر سال با فرارسیدن فاطمیه، تاریخ از فاصله قرن‌ها به امروز نزدیک می‌شود. روضه، تنها بازگویی یک واقعه دور نیست؛ یادآوری حقیقتی است که هنوز در جان دوستداران اهل‌بیت زنده است. هر نسل، با زبان و تجربه خود، دوباره به آن خانه و آن روزها بازمی‌گردد.
شاید به همین دلیل باشد که امسال، شنیدن روضه مادر در جوار محل شهادت رهبر شهید، برای بسیاری از حاضران تجربه‌ای متفاوت خواهد بود. در مجلس، نام بانویی برده می‌شود که غربتش از قرن‌ها پیش در دل‌ها مانده است و در همان حال، ذهن و خاطر عزاداران به مردی می‌رود که تا همین سال گذشته در مجلس فاطمیه حاضر بود. این دو سوگ را نمی‌توان جایگزین یکدیگر کرد؛ نه دلتنگی برای رهبر شهید از جایگاه حضرت زهرا(س) می‌کاهد و نه سوگ مادر، فقدان تازه را از حافظه حاضران پاک می‌کند. هر کدام جای خود را دارند، اما در این مجلس، ناگزیر در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
مکان برگزاری مراسم نیز این پیوند را پررنگ‌تر می‌کند. خیابان کشوردوست، برای کسانی که این روزها به یاد محل شهادت رهبر شهید می‌افتند، دیگر فقط نام یک خیابان نیست. بعضی مکان‌ها پس از وقوع یک حادثه، از معنای جغرافیایی خود فراتر می‌روند و به نشانه‌ای در حافظه جمعی تبدیل می‌شوند. نقطه‌ای که روزی محل حضور و رفت‌وآمد بود، حالا با لحظه‌ای تلخ شناخته می‌شود. برگزاری مجلس فاطمیه در جوار چنین مکانی، میان سوگ تاریخی حضرت زهرا(س) و اندوه معاصر مردم پیوندی عاطفی برقرار می‌کند؛ پیوندی که نه به معنای یکسان دانستن دو واقعه، بلکه از جنس هم‌نشینی دو خاطره در دل یک مجلس است.
در این میان، شاید مهم‌ترین پرسش این باشد که چرا باید این مجلس در غیاب او ادامه پیدا کند؟ پاسخ را می‌توان در خود ماهیت آیین‌های دینی پیدا کرد. مجلس روضه به یک شخص وابسته نیست؛ به عهدی وابسته است که نسل‌ها آن را زنده نگه داشته‌اند. میزبانان و حاضران تغییر می‌کنند، اما نامی که مجلس به خاطر او برپا می‌شود، باقی است. رهبر شهید سال‌ها در این مراسم شرکت می‌کرد و از آن رزق می‌گرفت، اما فاطمیه پیش از حضور او نیز بوده و پس از او نیز ادامه خواهد داشت. آنچه امسال اهمیت دارد، همین استمرار است؛ اینکه نبودن یک چهره، به معنای خاموش شدن آیینی نباشد که خود او به آن دل بسته بود.
شاید بتوان ادامه یافتن این مراسم را نوعی وفاداری به همان پیوند دانست. قرار نیست جای خالی او با کلمات پر شود یا کسی وانمود کند که هیچ اتفاقی نیفتاده است. اتفاقاً باید این جای خالی را دید؛ باید پذیرفت که امسال مجلس با سال‌های قبل فرق دارد. اما در کنار این پذیرش، می‌توان به معنای ماندگاری روضه نیز فکر کرد: اینکه آدم‌ها می‌روند، اما بعضی دلبستگی‌ها و سنت‌ها از میان نمی‌روند. مجلس فاطمیه برپا می‌شود، چون هنوز کسانی هستند که می‌خواهند در سوگ حضرت زهرا(س) بنشینند؛ چون این نام همچنان برایشان پناه و تکیه‌گاه است و چون یادآوری غربت مادر، بخشی از حافظه و هویت آنان باقی مانده است.
امسال، زینبیه در جوار محل شهادت رهبر شهید میزبان عزادارانی خواهد بود که خاطره سال‌های گذشته را نیز با خود به مجلس می‌آورند. شاید بعضی از آنان در سال‌های قبل، در همان حسینیه امام خمینی(ره) نشسته باشند؛ سخنرانی‌ها را شنیده باشند، با مرثیه‌خوانی مداحان همراه شده باشند و حضور رهبر شهید را در آن مجلس دیده باشند. حالا همان خاطره‌ها در ذهنشان زنده می‌شود؛ با این تفاوت که این بار، به جای دیدن او در میان حاضران، باید با یادش در مجلس بنشینند.
در چنین شبی، جمله «من رزق سال کشور را در شب‌های فاطمیه می‌گیرم» دیگر فقط خاطره‌ای از گذشته نیست؛ پرسشی است که در دل مجلس باقی می‌ماند. رزقی که او از این شب‌ها می‌خواست، چه بود؟ شاید برکت برای مردمی که سرنوشتشان به تصمیم‌ها و روزهای دشوار گره خورده بود؛ شاید توان ایستادگی، آرامش در دل نگرانی‌ها و امید به عبور از روزهای سخت. پاسخ دقیق هرچه باشد، یک نکته روشن است: او این شب‌ها را آن‌قدر مهم می‌دانست که حتی در روزهای بیماری و خستگی، حضور در مجلس را رها نمی‌کرد.
امسال دیگر او نیست تا از این شب‌ها برای سال پیش رو طلب رزق کند؛ اما مجلس همچنان برپاست. شاید این بار، کسانی که به زینبیه می‌آیند، با یاد او نیز از حضرت زهرا(س) طلب توفیق و دستگیری کنند. نه از آن رو که جای او را پر کرده‌اند، بلکه از آن رو که دلبستگی‌اش به این شب‌ها را به خاطر دارند. روضه مادر، در جوار مقتل مردی خوانده می‌شود که سال‌ها از همین روضه‌ها توشه می‌گرفت؛ و این تصویر، به‌تنهایی برای فهم تفاوت فاطمیه امسال کافی است.
سال گذشته، او در مجلس بود و هزاران نفر در سوگ حضرت زهرا(س) گرد هم آمده بودند. امسال، مجلس در همان ایام برپا می‌شود، اما جای او خالی است؛ خالی در میان عزاداران و حاضر در خاطره کسانی که سال‌های قبل را به یاد دارند. شاید تلخ‌ترین و در عین حال ماندگارترین تصویر این فاطمیه همین باشد: روضه‌ای که صاحب یکی از دلبسته‌ترین حاضرانش دیگر در آن حضور ندارد، اما چراغش خاموش نشده است. صدای مرثیه بلند می‌شود، نام مادر بر زبان‌ها می‌چرخد و در دل جمع، یاد مردی زنده می‌شود که می‌گفت رزق سال کشور را از شب‌های فاطمیه می‌گیرد.
این بار، مجلس با جای خالی او آغاز می‌شود؛ اما قرار نیست با این جای خالی به پایان برسد. فاطمیه ادامه دارد؛ همان‌طور که قرن‌ها ادامه داشته است. شاید معنای امسال همین باشد: بعضی آدم‌ها از میان جمع می‌روند، اما دلبستگی‌هایی که با آنها زندگی کرده‌اند، در میان دیگران باقی می‌ماند. روضه‌ای که او سال‌ها در آن رزق می‌جست، امسال در جوار مقتلش برپا می‌شود؛ و حاضران، در کنار سوگ مادر، خاطره مردی را نیز با خود به مجلس می‌آورند که دیگر نیست تا در میانشان بنشیند.